Kształcenie językowe: Słownictwo o ograniczonym zasięgu – test i pytania, polski klasa 7

Nie każde słowo jest zrozumiałe dla wszystkich użytkowników języka. Istnieją wyrazy używane tylko w pewnych regionach, środowiskach lub epokach – to słownictwo o ograniczonym zasięgu użycia.

Najważniejsze w 30 sekund

Dialektyzmy to wyrazy charakterystyczne dla gwar regionalnych.
Archaizmy to słowa wyszłe z użycia, dawne.
Terminy specjalistyczne (profesjonalizmy) są właściwe danej dziedzinie.
Neologizmy to nowo utworzone wyrazy.
Zapożyczenia pochodzą z innych języków.

Test: Kształcenie językowe: Słownictwo o ograniczonym zasięgu – 11 pytań

Co to są dialektyzmy?
- A) Wyrazy nowo utworzone
- B) Wyrazy z gwar regionalnych
- C) Terminy naukowe
- D) Wyrazy przestarzałe
Czym są archaizmy?
- A) Nowymi wyrazami
- B) Wyrazami, które wyszły z użycia
- C) Terminami medycznymi
- D) Wyrazami obcego pochodzenia
Co to są profesjonalizmy?
- A) Błędy językowe
- B) Terminy specjalistyczne danej dziedziny
- C) Wyrazy gwarowe
- D) Wyrazy przestarzałe
Neologizm to...
- A) Wyraz dawny
- B) Wyraz nowo utworzony
- C) Termin naukowy
- D) Wyraz gwarowy
Przykładem archaizmu jest...
- A) Selfie
- B) Zali
- C) Lajkować
- D) Apelacja
Dialektyzmy w literaturze pełnią funkcję...
- A) Upraszczającą
- B) Uwiarygadniającą realia regionalne
- C) Komiczną zawsze
- D) Naukową
Przykładem neologizmu jest...
- A) Żywot
- B) Zali
- C) Hejt
- D) Apelacja
Przykładem profesjonalizmu jest...
- A) Resuscytacja
- B) Zali
- C) Selfie
- D) Bulba
Archaizm znaczeniowy to...
- A) Wyraz, który zmienił znaczenie
- B) Wyraz zupełnie nowy
- C) Termin z gwary
- D) Zapożyczenie obce
Kto chętnie wprowadza dialektyzmy do tekstu?
- A) Informatycy
- B) Pisarze opisujący realia wiejskie
- C) Lekarze
- D) Prawnicy
Czy wszystkie neologizmy wchodzą na stałe do języka?
- A) Tak, zawsze
- B) Nie, część szybko zanika
- C) Tak, ale tylko z gwary
- D) Nie, nigdy

Dialektyzmy i regionalizmy

Dialektyzmy to wyrazy charakterystyczne dla gwar i dialektów, używane na określonym terytorium, np. „bულba” (ziemniak) na Kresach czy „kreda” w znaczeniu innym niż ogólnopolskie w niektórych regionach. Pisarze celowo wprowadzają dialektyzmy do tekstów, by uwiarygodnić realia wiejskie lub regionalne.

Regionalizmy to wyrazy ograniczone do określonego obszaru, niekoniecznie gwarowe – mogą być częścią odmiany miejskiej danego regionu, np. w Poznaniu funkcjonują inne nazwy przedmiotów codziennego użytku niż w Warszawie.

Archaizmy

Archaizmy to wyrazy, formy gramatyczne lub znaczenia, które wyszły z powszechnego użycia. Wyróżnia się archaizmy leksykalne (np. „zali” – czy), znaczeniowe (wyraz istnieje, ale ma inne znaczenie, np. „żywot” – życie) oraz fleksyjne i słowotwórcze.

Archaizmy pojawiają się często w tekstach historycznych i stylizowanych, np. w balladach Mickiewicza czy w „Panu Tadeuszu”, nadając tekstowi odpowiedni koloryt epoki.

Profesjonalizmy i neologizmy

Profesjonalizmy (terminy specjalistyczne) to słownictwo właściwe danej dziedzinie wiedzy lub zawodowi, np. medyczne, prawnicze, informatyczne – „resuscytacja”, „apelacja”, „kompilacja”. Są zrozumiałe głównie dla specjalistów.

Neologizmy to wyrazy nowo utworzone, odpowiadające na potrzeby nazwania nowych zjawisk, np. „selfie”, „hejt”, „lajkować”. Niektóre neologizmy na stałe wchodzą do języka ogólnego, inne szybko wychodzą z użycia.

Zapożyczenia jako osobna kategoria

Zapożyczenia to wyrazy przejęte z innych języków, np. z angielskiego („weekend”, „komputer”), niemieckiego („szlafrok”, „rynek”) czy francuskiego („abażur”, „bagaż”). Mogą mieć ograniczony zasięg, dopóki nie zadomowią się w polszczyźnie ogólnej.

Współcześnie najwięcej zapożyczeń pochodzi z języka angielskiego, zwłaszcza w dziedzinach informatyki, sportu i rozrywki, np. „hejter”, „stream”, „gamer”. Uczniowie powinni umieć wskazać różnicę między zapożyczeniem już spolszczonym a wciąż obcym w wymowie i pisowni.

Co trzeba umieć

Rozróżniać dialektyzmy, archaizmy, profesjonalizmy i neologizmy.
Wskazywać funkcję dialektyzmów w tekście literackim.
Rozpoznawać archaizmy w tekstach historycznych.
Podawać przykłady neologizmów współczesnej polszczyzny.

Typowe błędy

Mylenie archaizmu z neologizmem.
Niedostrzeganie funkcji stylistycznej dialektyzmów w literaturze.
Traktowanie profesjonalizmów jako błędów językowych.
Nieumiejętność podania przykładu danej kategorii słownictwa.

Krótkie pytania i odpowiedzi

Co to jest dialektyzm?

Wyraz charakterystyczny dla określonej gwary lub dialektu regionalnego.

Co to jest archaizm?

Wyraz, forma lub znaczenie, które wyszły z powszechnego użycia.

Co to są profesjonalizmy?

Terminy specjalistyczne właściwe danej dziedzinie lub zawodowi.

Co to jest neologizm?

Nowo utworzony wyraz, nazywający nowe zjawisko lub przedmiot.

Podaj przykład neologizmu.

Np. „selfie”, „hejt” lub „lajkować”.

Podaj przykład zapożyczenia z języka angielskiego.

Np. „weekend”, „komputer” lub „gamer” – wyrazy przejęte z angielskiego i zaadaptowane w polszczyźnie.

FAQ

Dlaczego pisarze używają archaizmów?

By nadać tekstowi koloryt historyczny i stylizację epoki.

Czy profesjonalizmy są błędami?

Nie, to poprawne terminy właściwe danej dziedzinie wiedzy.

Czy każdy neologizm zostaje w języku na stałe?

Nie, wiele neologizmów szybko wychodzi z użycia.

Czym różni się dialektyzm od regionalizmu?

Dialektyzm pochodzi z gwary wiejskiej, regionalizm może dotyczyć odmiany miejskiej.

Czy zapożyczenia zawsze są błędem językowym?

Nie, wiele zapożyczeń na stałe weszło do polszczyzny i jest w pełni poprawnych, o ile nie dubluje istniejących już wyrazów rodzimych bez potrzeby.

Jak odróżnić dialektyzm od regionalizmu w praktyce?

Dialektyzm pochodzi z konkretnej gwary wiejskiej i bywa niezrozumiały poza regionem, a regionalizm miejski jest zwykle zrozumiały szerzej, choć też ograniczony terytorialnie.

Stwórz własny test · Zrób fiszki

Poprzednia lekcja: Kształcenie językowe: Różne odmiany polszczyzny Następna lekcja: Sprawdź, czy potrafisz