Kształcenie językowe: Złożenia, zrosty i zestawienia – czyli wyrazy złożone – test i pytania, polski klasa 7

Wyrazy złożone powstają przez połączenie dwóch lub więcej wyrazów bądź rdzeni w jedno słowo. Wyróżniamy trzy typy: złożenia, zrosty i zestawienia, które różnią się sposobem łączenia elementów i pisownią.

Najważniejsze w 30 sekund

Test: Kształcenie językowe: Złożenia, zrosty i zestawienia – czyli wyrazy złożone – 11 pytań

  1. Czym jest złożenie?

    • A) Połączeniem dwóch wyrazów z łącznikiem
    • B) Połączeniem dwóch rdzeni z samogłoską łączącą
    • C) Zapożyczeniem z innego języka
    • D) Skrótem nazwy

  2. Który wyraz jest złożeniem?

    • A) Wczoraj
    • B) Listonosz
    • C) Pani domu
    • D) Bielsko-Biała

  3. Czym jest zrost?

    • A) Wyrazem z łącznikiem
    • B) Połączeniem wyrazów bez samogłoski łączącej
    • C) Zestawieniem dwóch rzeczowników
    • D) Skrótowcem

  4. Który wyraz to zrost?

    • A) Samochód
    • B) Dzisiaj
    • C) Wodospad
    • D) Pani domu

  5. Jak piszemy zestawienia typu poseł sprawozdawca?

    • A) Łącznie
    • B) Z łącznikiem
    • C) Rozdzielnie
    • D) Dowolnie

  6. Który zapis zestawienia jest poprawny?

    • A) Bielsko Biała
    • B) Bielsko-Biała
    • C) Bielskobiała
    • D) Bielsko,Biała

  7. Jaka samogłoska łącząca jest najczęstsza w złożeniach?

    • A) A
    • B) O
    • C) U
    • D) Y

  8. Który wyraz to złożenie z dwóch rdzeni?

    • A) Wodolot
    • B) Piętnaście
    • C) Krasnystaw
    • D) Kupno-sprzedaż

  9. Jak piszemy zrosty?

    • A) Zawsze z łącznikiem
    • B) Zawsze łącznie
    • C) Zawsze rozdzielnie
    • D) Dowolnie

  10. Który przykład to zestawienie równorzędne pisane z łącznikiem?

    • A) Kupno-sprzedaż
    • B) Listonosz
    • C) Dzisiaj
    • D) Poseł sprawozdawca

  11. Który wyraz to liczebnik powstały przez zrost?

    • A) Piętnaście
    • B) Wodospad
    • C) Pani domu
    • D) Bielsko-Biała

Złożenia – budowa i przykłady

Złożenie to wyraz powstały z połączenia dwóch rdzeni (podstaw słowotwórczych) za pomocą samogłoski łączącej, najczęściej o, rzadziej i, y, a, e. Przykłady: listonosz (list + nosz- od nosić), wodospad (woda + spad- od spadać), parowóz (para + wóz-), samochód (sam + chód).

Złożenia zapisujemy zawsze łącznie, jako jeden wyraz. Są bardzo produktywnym sposobem tworzenia nowych nazw, zwłaszcza technicznych i naukowych, np. ciepłownia, elektrownia, wodolot.

Zrosty – budowa i przykłady

Zrost powstaje przez połączenie dwóch wyrazów bez samogłoski łączącej – wyrazy po prostu zrastają się w jeden, zachowując swoją pierwotną formę. Przykłady: wczoraj (w + czoraj), dzisiaj (dzień + sia), Krasnystaw, Białystok, piętnaście (pięć + naście).

Zrosty, podobnie jak złożenia, piszemy łącznie. Często są to nazwy miejscowości lub liczebniki, np. jedenaście, dwunastu. Charakterystyczne jest to, że przy zroście nie widać wyraźnej granicy między elementami, jak w przypadku 'dzisiaj' czy 'wczoraj'.

Zestawienia – budowa i przykłady

Zestawienie to połączenie dwóch wyrazów, które tworzą nową, spójną nazwę znaczeniową, ale zachowują odrębną pisownię – piszemy je osobno lub z łącznikiem. Przykłady: pani domu, wagon restauracyjny, morskie oko, Bielsko-Biała, lekarz dentysta, poseł sprawozdawca.

Niektóre zestawienia piszemy z łącznikiem, gdy oba elementy są równorzędne znaczeniowo i gramatycznie, np. Bielsko-Biała, kupno-sprzedaż, radio-budzik. W innych zestawieniach, gdy jeden człon określa drugi, piszemy je rozdzielnie, np. poseł sprawozdawca, lekarz stomatolog.

Co trzeba umieć

Typowe błędy

  1. Mylenie zrostu ze złożeniem – zrost nie ma samogłoski łączącej.
  2. Błędne pisanie zestawień łącznie, zamiast rozdzielnie lub z łącznikiem.
  3. Niepoprawne stosowanie łącznika w zestawieniach nierównorzędnych znaczeniowo.
  4. Nierozpoznawanie rdzeni w złożeniach technicznych, np. wodolot, ciepłownia.

Krótkie pytania i odpowiedzi

Czym różni się złożenie od zrostu?

Złożenie ma samogłoskę łączącą między rdzeniami, zrost nie ma takiej samogłoski.

Dlaczego zestawienia piszemy czasem z łącznikiem?

Łącznik stosujemy, gdy oba elementy zestawienia są równorzędne znaczeniowo, np. Bielsko-Biała.

Czy wszystkie wyrazy złożone piszemy łącznie?

Nie, zestawienia mogą być pisane rozdzielnie lub z łącznikiem, w zależności od relacji między członami.

Podaj przykład zrostu innego niż wczoraj.

Przykładem zrostu jest nazwa miasta Krasnystaw, powstała z połączenia krasny i staw.

Jak rozpoznać samogłoskę łączącą w złożeniu?

Samogłoska łącząca znajduje się między dwoma rdzeniami, np. w wodospadzie to litera o.

FAQ

Czy liczebniki typu jedenaście to złożenia czy zrosty?

To zrosty, ponieważ elementy 'jeden' i 'na dziesięcie' (dawniej 'na dziesięć') łączą się bez samogłoski łączącej.

Jak odróżnić zestawienie od zwykłego połączenia wyrazów?

Zestawienie tworzy jedną, spójną nazwę znaczeniową, np. pani domu, a nie jest to przypadkowe połączenie słów.

Czy nazwy miast mogą być złożeniami?

Tak, niektóre nazwy miast to złożenia lub zrosty, np. Białystok to zrost, a Nowogród może być złożeniem.

Dlaczego warto znać typy wyrazów złożonych?

Pomaga to poprawnie zapisywać takie wyrazy oraz rozumieć mechanizmy słowotwórcze języka polskiego.

Stwórz własny test · Zrób fiszki

Poprzednia lekcja: Ortografia: Pisownia wyrazów z ó, u, rz, ż, ch, h – przypomnienie wiadomości Następna lekcja: Ortografia: Pisownia przymiotników złożonych

Cały dział: Człowieczeństwo