Ortografia: Pisownia wyrazów z ą, ę, om, em, on, en – przypomnienie i uzupełnienie wiadomości – test i pytania, polski klasa 7
Pisownia samogłosek nosowych i ich wymiennych odpowiedników bywa źródłem częstych błędów. Lekcja porządkuje zasady zapisu ą, ę oraz grup om, em, on, en w różnych pozycjach wyrazu.
Najważniejsze w 30 sekund
- Litery ą, ę piszemy przed spółgłoskami szczelinowymi (s, z, sz, ż, rz, ch, f, w) oraz na końcu wyrazu (ę może tracić nosowość w wymowie, ale w piśmie zostaje).
- Grupy om, em piszemy przed spółgłoskami zwartymi wargowymi: p, b, np. 'kompot', 'tempo'.
- Grupy on, en piszemy przed pozostałymi spółgłoskami zwartymi, np. 'konto', 'konkurs'.
- Wyjątki: wyraz 'wziąć' i pochodne zachowują ą mimo spółgłoski zwartej.
- W odmianie czasowników pisownia ę w 1. os. lp. czasu teraźniejszego jest stała, np. 'robię', 'piszę'.
Test: Ortografia: Pisownia wyrazów z ą, ę, om, em, on, en – przypomnienie i uzupełnienie wiadomości – 10 pytań
Jak poprawnie zapisujemy wyraz oznaczający napój z gotowanych owoców?
- A) kąpot
- B) kompot
- C) kąmpot
- D) kompąt
Która forma jest poprawna?
- A) kąnto
- B) konto
- C) konto z ą
- D) końto
Kiedy piszemy ą, ę zamiast om/em, on/en?
- A) Przed spółgłoskami szczelinowymi i na końcu wyrazu
- B) Zawsze przed p i b
- C) Nigdy
- D) Tylko w wyrazach obcych
Jaki wyjątek zachowuje ą/ę mimo spółgłoski zwartej?
- A) kompot
- B) wziąć
- C) tenis
- D) konto
Która forma jest poprawna?
- A) tempo
- B) tąmpo
- C) tenpo
- D) tympo
Jak poprawnie zapisać wyraz oznaczający grę sportową z rakietą?
- A) tąnis
- B) tenis
- C) tęnis
- D) teniss
Dlaczego na końcu wyrazu zawsze piszemy ę?
- A) Bo tak się słyszy
- B) Bo taka jest konwencja ortograficzna
- C) Bo to błąd
- D) Bo zawsze zanika
Który zapis jest błędny?
- A) kompot
- B) konto
- C) kąpot
- D) tenis
Przed jakimi spółgłoskami piszemy om/em?
- A) przed p, b
- B) przed s, z
- C) przed t, d
- D) przed k, g
Przed jakimi spółgłoskami piszemy on/en?
- A) przed t, d, k, g
- B) przed p, b
- C) przed s, z
- D) przed samogłoskami
Zasady pisowni ą i ę
Litery ą i ę zapisujemy, gdy w wyrazie występuje samogłoska nosowa, która wymienia się z połączeniem 'e/o + spółgłoska szczelinowa' (s, z, sz, ż, rz, ch, f, w) lub 'e/o + j', np. 'wąski' (od węszyć), 'wąż' (od węża). Zapisujemy je również przed spółgłoskami szczelinowymi, jeśli nie zachodzi wymiana na om/em/on/en.
Na końcu wyrazu zawsze piszemy ę, nawet jeśli w wymowie traci ono nosowość, np. w czasownikach 'piszę', 'czytam ją', w rzeczownikach 'ramię', 'imię'.
Grupy om, em przed spółgłoskami wargowymi
Przed spółgłoskami zwartymi wargowymi p i b piszemy om lub em zamiast ą lub ę, np. 'kompot' (kompotu), 'tempo' (tempa). Ważne jest, aby zwracać uwagę na wymianę samogłoski nosowej na 'o/e' + 'm' w innych formach wyrazu.
Typowe przykłady poprawnej pisowni to: 'kompot', 'pompa', 'tempo', 'embargo', 'kompozytor' – reguła dotyczy pozycji przed p/b, często w obrębie rdzenia lub przedrostka.
Trzeba pamiętać, że reguła om/em obowiązuje przede wszystkim w pozycji wewnątrz wyrazu, przed literami p, b – w innych pozycjach stosujemy ą lub ę zgodnie z ogólną zasadą.
Grupy on, en przed pozostałymi spółgłoskami zwartymi
Przed spółgłoskami zwartymi t, d, k, g (oraz innymi spółgłoskami, które nie są p, b) piszemy on lub en zamiast ą lub ę, np. 'konto' (przed t), 'konkurs' (przed k), 'absolwent' (przed t).
Przykłady poprawne: 'konto', 'kontakt', 'absolwent', 'piosenka' – grupa on/en pojawia się głównie w wyrazach zapożyczonych oraz w niektórych rdzeniach rodzimych.
Wyjątek stanowi czasownik 'wziąć' oraz jego formy pochodne ('wzięty', 'wzięli'), w których mimo spółgłoski zwartej zachowuje się zapis ą/ę zgodnie z tradycją historyczną.
Co trzeba umieć
- Stosować zasadę pisowni ą, ę przed spółgłoskami szczelinowymi i na końcu wyrazu.
- Rozpoznawać sytuacje wymagające zapisu om, em przed p, b.
- Stosować zapis on, en przed pozostałymi spółgłoskami zwartymi.
- Pamiętać wyjątki, np. pisownię form czasownika 'wziąć'.
Typowe błędy
- Pisanie 'ą' zamiast 'om' przed spółgłoskami p, b, np. błędne 'kąpot' zamiast 'kompot'.
- Mylenie grup on/en z ą/ę w wyrazach zapożyczonych, np. błędne 'kąnto' zamiast 'konto'.
- Pomijanie ę na końcu wyrazu w pisowni, mimo że w wymowie zanika nosowość.
- Nieznajomość wyjątków typu 'wziąć', co prowadzi do błędnego zapisu 'wzonć'.
Krótkie pytania i odpowiedzi
Kiedy piszemy om zamiast ą?
Przed spółgłoskami wargowymi p, b, np. kompot, tempo.
Kiedy piszemy on zamiast ą?
Przed pozostałymi spółgłoskami zwartymi, np. konto, kontakt.
Czy ę na końcu wyrazu zawsze się pisze?
Tak, niezależnie od wymowy potocznej, która może je osłabiać.
Jaki wyjątek łamie regułę om/em, on/en?
Czasownik wziąć i jego formy pochodne, np. wzięty.
Jakie są główne zasady pisowni samogłosek nosowych?
Samogłoski nosowe ą i ę piszemy przed spółgłoskami szczelinowymi oraz na końcu wyrazu, natomiast om/em/on/en przed spółgłoskami zwartymi, w zależności od ich rodzaju.
FAQ
Czy reguła om/em dotyczy tylko rdzenia wyrazu?
Reguła om/em dotyczy zarówno rdzeni, jak i niektórych przedrostków, gdy występują przed literami p, b.
Jak zapamiętać wyjątek 'wziąć'?
Warto zapamiętać tę formę osobno jako wyjątek historyczny, który nie podlega współczesnym regułom wymiany na om/em/on/en.
Czy grupy on/en występują częściej w zapożyczeniach?
Tak, wiele wyrazów zawierających grupy on/en, takich jak 'kontakt' czy 'absolwent', ma pochodzenie obce.
Jak sprawdzić poprawną pisownię trudnego wyrazu?
W razie wątpliwości dotyczących pisowni wyrazów z nosówkami, najlepiej skorzystać ze słownika ortograficznego.
Stwórz własny test · Zrób fiszki
Poprzednia lekcja: Kształcenie językowe: Rozbieżności między mową a pismem Następna lekcja: Sprawdź, czy potrafisz