Ksztalcenie jezykowe czesci zdania przypomnienie wiadomosci – test i pytania, polski klasa 8

Każde zdanie da się rozłożyć na części pełniące określone funkcje składniowe. W klasie 8 uczniowie powtarzają podział na podmiot, orzeczenie oraz określenia: przydawkę, dopełnienie i okolicznik, ćwicząc zadawanie pytań do poszczególnych wyrazów.

Najważniejsze w 30 sekund

Podstawę zdania tworzą podmiot (kto? co?) i orzeczenie (co robi? w jakim stanie się znajduje?).
Przydawka określa rzeczownik i odpowiada na pytania: jaki? który? czyj? ile?
Dopełnienie odpowiada na pytania przypadków zależnych (kogo? czego? komu? czemu? itd.) oprócz mianownika i wołacza.
Okolicznik określa czasownik i odpowiada na pytania: gdzie? kiedy? jak? dlaczego? w jaki sposób?
Orzeczenie może być czasownikowe (jeden wyraz odmieniony przez osoby) lub imienne (łącznik + orzecznik).

Test: Kształcenie językowe: Części zdania – przypomnienie wiadomości – 10 pytań

Na jakie pytania odpowiada podmiot?
- A) Jaki? Jaka?
- B) Kto? Co?
- C) Gdzie? Kiedy?
- D) Komu? Czemu?
Jak nazywamy zdanie bez podmiotu, np. „Grzmi”?
- A) Zdanie złożone
- B) Zdanie bezpodmiotowe
- C) Zdanie pytające
- D) Zdanie wykrzyknikowe
Z czego składa się orzeczenie imienne?
- A) Z dwóch czasowników
- B) Z łącznika i orzecznika
- C) Z podmiotu i przydawki
- D) Wyłącznie z przysłówka
Na jakie pytania odpowiada przydawka?
- A) Kogo? Czego?
- B) Jaki? Który? Czyj?
- C) Gdzie? Kiedy?
- D) Komu? Czemu?
Jakiej części zdania dotyczą pytania przypadków zależnych (kogo? czego? komu? czemu?)?
- A) Podmiotu
- B) Dopełnienia
- C) Przydawki
- D) Okolicznika
Jaką część zdania wskazuje odpowiedź na pytanie „gdzie?”?
- A) Okolicznik miejsca
- B) Przydawkę
- C) Podmiot
- D) Orzeczenie
W zdaniu „Czerwony samochód stoi w garażu” słowo „czerwony” pełni funkcję:
- A) Dopełnienia
- B) Przydawki
- C) Okolicznika
- D) Podmiotu
Jaki związek łączy podmiot z orzeczeniem?
- A) Związek poboczny
- B) Związek główny
- C) Związek przyczynowy
- D) Brak związku
Jaką funkcję pełni wyraz „książkę” w zdaniu „Czytam książkę”?
- A) Podmiotu
- B) Dopełnienia
- C) Okolicznika czasu
- D) Przydawki
Jaki rodzaj przydawki stanowi wyraz w dopełniaczu, np. „dach domu”?
- A) Przydawka przymiotna
- B) Przydawka rzeczowna
- C) Dopełnienie bliższe
- D) Okolicznik celu

Podmiot i orzeczenie jako podstawa zdania

Podmiot to część zdania wskazująca wykonawcę czynności lub nosiciela cechy; odpowiada na pytania kto? co?, np. w zdaniu „Uczniowie piszą test” podmiotem jest „uczniowie”. Podmiot może być gramatyczny (rzeczownik lub zaimek w mianowniku), logiczny (w innym przypadku, np. „Mamy dużo czasu” – podmiot logiczny „my”) albo domyślny, wynikający z końcówki czasownika, np. „Idę do szkoły” (podmiot domyślny „ja”).

Orzeczenie wskazuje czynność, stan lub cechę podmiotu i odpowiada na pytania co robi? w jakim stanie się znajduje? Rozróżniamy orzeczenie czasownikowe, wyrażone jednym czasownikiem odmienionym przez osoby, liczby i czasy (np. „Kasia czyta”), oraz orzeczenie imienne, złożone z łącznika (najczęściej formy czasownika „być”, „stać się”, „zostać”) i orzecznika, czyli rzeczownika, przymiotnika lub innej części mowy (np. „Jan jest nauczycielem”).

Zdanie może nie mieć podmiotu – wtedy nazywamy je zdaniem bezpodmiotowym, np. „Grzmi” czy „Zrobiło się ciemno” – orzeczenie określa wówczas czynność lub stan niezależny od wykonawcy, często związany ze zjawiskami przyrody.

Przydawka, dopełnienie i okolicznik

Przydawka to określenie rzeczownika, odpowiadające na pytania jaki? jaka? jakie? który? czyj? ile?, np. w zdaniu „Czerwony samochód stoi w garażu” przydawką jest „czerwony”. Przydawka może być przymiotna (przymiotnik, zaimek przymiotny, liczebnik porządkowy) lub rzeczowna (rzeczownik w dopełniaczu, np. „dach domu”).

Dopełnienie to określenie czasownika, przymiotnika lub rzeczownika odpowiadające na pytania przypadków zależnych: kogo? czego? (dopełniacz), komu? czemu? (celownik), kogo? co? (biernik), z kim? z czym? (narzędnik), o kim? o czym? (miejscownik). Przykład: „Czytam książkę” – dopełnieniem jest „książkę” (kogo? co?).

Okolicznik określa czasownik i wskazuje różne aspekty czynności: miejsce (gdzie?), czas (kiedy?), sposób (jak?), przyczynę (dlaczego?), cel (po co?) czy warunek (pod jakim warunkiem?). W zdaniu „Wczoraj spotkaliśmy się w parku” mamy okolicznik czasu „wczoraj” i okolicznik miejsca „w parku”.

Rozbiór zdania i praktyczne ćwiczenia

Analiza składniowa zdania polega na wyodrębnieniu jego części i określeniu ich funkcji – zaczynamy od znalezienia orzeczenia (co robi podmiot?), potem podmiotu (kto/co wykonuje tę czynność?), a następnie określeń, zadając do każdego wyrazu odpowiednie pytanie.

Przy rozbiorze warto zwrócić uwagę na związki wyrazowe: związek główny łączy podmiot z orzeczeniem, natomiast związki poboczne łączą pozostałe części zdania z wyrazami, które określają (np. przydawka łączy się z rzeczownikiem, a nie z czasownikiem).

Umiejętność rozpoznawania części zdania jest podstawą do nauki o zdaniach złożonych w kolejnych lekcjach – zanim uczeń nauczy się analizować zdania wielokrotnie złożone, musi sprawnie rozróżniać funkcje składniowe wyrazów w zdaniu pojedynczym.

Co trzeba umieć

Wskazać podmiot i orzeczenie w zdaniu pojedynczym oraz określić ich typ.
Rozpoznać przydawkę, dopełnienie i okolicznik na podstawie pytań, na jakie odpowiadają.
Odróżnić orzeczenie czasownikowe od orzeczenia imiennego.
Przeprowadzić prosty rozbiór logiczny zdania pojedynczego.

Typowe błędy

Mylenie dopełniacza przydawki rzeczownej z dopełnieniem – trzeba sprawdzić, czy określenie dotyczy rzeczownika (przydawka) czy czasownika (dopełnienie).
Pomijanie zdań bezpodmiotowych i szukanie podmiotu tam, gdzie go nie ma, np. w zdaniach typu „Zmierzcha”.
Nierozróżnianie orzeczenia imiennego od czasownikowego, zwłaszcza przy łączniku „być” w znaczeniu niesamodzielnym.
Mylenie okolicznika sposobu z przydawką, gdy określenie ma formę przysłówkową blisko rzeczownika.

Krótkie pytania i odpowiedzi

Czym jest podmiot gramatyczny?

Rzeczownikiem lub zaimkiem w mianowniku, wskazującym wykonawcę czynności lub nosiciela cechy, np. „Uczniowie piszą”.

Czym różni się orzeczenie czasownikowe od imiennego?

Czasownikowe to pojedynczy czasownik odmieniony przez osoby (np. „biegnie”), imienne składa się z łącznika i orzecznika (np. „jest lekarzem”).

Jak rozpoznać dopełnienie w zdaniu?

Zadając do wyrazu pytanie przypadka zależnego: kogo? czego? komu? czemu? kogo? co? z kim? z czym? o kim? o czym?

Co to jest przydawka rzeczowna?

Przydawka wyrażona rzeczownikiem w dopełniaczu, np. „dach domu”, określająca inny rzeczownik.

Jakie rodzaje okoliczników rozróżniamy?

Okolicznik miejsca, czasu, sposobu, przyczyny, celu i warunku, w zależności od pytania, na jakie odpowiada.

FAQ

Czy każde zdanie musi mieć podmiot?

Nie, istnieją zdania bezpodmiotowe, np. „Pada” czy „Zmierzcha”, w których podmiotu nie da się wskazać.

Jak odróżnić przydawkę od dopełnienia?

Przydawka określa rzeczownik i odpowiada na pytania jaki? który? czyj?, a dopełnienie określa czasownik i odpowiada na pytania przypadków zależnych.

Czy orzeczenie zawsze jest jednym wyrazem?

Nie zawsze – orzeczenie imienne składa się z dwóch elementów: łącznika i orzecznika.

Dlaczego warto umieć rozbierać zdania na części?

To podstawa do analizy zdań złożonych i poprawnej interpunkcji, przydatna także przy nauce ortografii i stylistyki.

Stwórz własny test · Zrób fiszki

Poprzednia lekcja: Kształcenie językowe: Odmienne i nieodmienne części mowy – przypomnienie wiadomości Następna lekcja: Kształcenie językowe: Typy wypowiedzeń – przypomnienie wiadomości