Ortografia – przypomnienie wiadomości – test i pytania, polski klasa 8

Powtórka ortografii przed egzaminem ósmoklasisty obejmuje zasady wymiany głoskowej przy pisowni ó i rz, wyjątki w pisowni h i ch, regułę pisowni „nie” z różnymi częściami mowy oraz zasady użycia wielkiej litery. Znajomość tych reguł pozwala unikać najczęstszych błędów w dyktandach i wypracowaniach.

Najważniejsze w 30 sekund

Ó piszemy, gdy w wyrazach pokrewnych wymienia się na o, e lub a (np. wóz – wozy, mróz – mrozi).
Rz piszemy, gdy wymienia się na r w innej formie wyrazu (np. morze – morski, wierzyć – wiara).
H piszemy, gdy w wyrazach pokrewnych wymienia się na g, z, ż lub dz (np. wahać – waga); ch piszemy, gdy wymienia się na sz (np. słuchać – słyszę) lub w wielu wyrazach pochodzenia obcego (np. chemia).
„Nie” z czasownikami piszemy rozdzielnie (nie wiem), a z rzeczownikami, przymiotnikami i przysłówkami zwykle łącznie (niepokój, niemiły).
Wielką literą zapisujemy nazwy własne: imiona, nazwiska, nazwy geograficzne i tytuły instytucji.

Test: Ortografia: Ortografia – przypomnienie wiadomości – 10 pytań

Dlaczego w wyrazie „wóz” piszemy ó?
- A) Bo tak brzmi ładniej
- B) Bo w formie „wozy” głoska wymienia się na o
- C) Bo to wyjątek bez reguły
- D) Bo wyraz jest zapożyczony
Które słowo jest wyjątkiem w pisowni rz (nie podlega regule wymiany na r)?
- A) Morze
- B) Może
- C) Wierzyć
- D) Grzmot
Kiedy piszemy h zamiast ch?
- A) Gdy głoska wymienia się na g, z, ż lub dz w wyrazach pokrewnych
- B) Gdy wyraz jest krótki
- C) Zawsze na początku wyrazu
- D) Nigdy, h nie występuje w polskich wyrazach
Jak poprawnie zapisać „nie” z czasownikiem w formie osobowej?
- A) Łącznie: niewiem
- B) Rozdzielnie: nie wiem
- C) Zależy od kontekstu zdania
- D) Zawsze z łącznikiem
Jak zapiszemy „nie” z przymiotnikiem w stopniu równym, bez przeciwstawienia?
- A) Rozdzielnie
- B) Łącznie, np. niemiły
- C) Z myślnikiem
- D) Zawsze wielką literą
Które zdanie ilustruje poprawne użycie „nie” z przeciwstawieniem?
- A) Niemiły chłopiec
- B) Nie miły, lecz uprzejmy
- C) Niełatwe zadanie
- D) Niedobry wybór
Którą z poniższych nazw zapiszemy wielką literą?
- A) Polski język
- B) Wisła
- C) Mapa polski
- D) prezydent miasta
Jak poprawnie zapiszemy przymiotnik utworzony od nazwy własnej „Polska”?
- A) Polski (zawsze wielką literą)
- B) polski (małą literą jako przymiotnik)
- C) POLSKI
- D) Pol-ski
Które słowo należy do wyjątków ortograficznych w pisowni h?
- A) Wahać
- B) Zarzucać (od zrzucać)
- C) Błahy
- D) Hałas
Jak sprawdzić poprawną pisownię wyrazu „skrót”?
- A) Przez rym do innego słowa
- B) Przez formę pokrewną „skracać”, w której ó wymienia się na a
- C) Nie da się sprawdzić, to wyjątek
- D) Przez analizę liczby sylab

Pisownia ó i rz – zasada wymiany

Podstawową zasadą pisowni ó jest sprawdzenie, czy w innej formie wyrazu lub w wyrazie pokrewnym głoska ta wymienia się na o, e lub a. Przykładowo, w wyrazie „wóz” sprawdzamy formę „wozy”, w „mróz” formę „mrozi”, a w „skrót” formę „skracać”. Jeśli wymiana jest możliwa, piszemy ó.

Analogicznie działa zasada dla rz: sprawdzamy, czy głoska wymienia się na r w pokrewnym wyrazie, np. „morze” – „morski”, „wierzyć” – „wiara”, „grzmot” – „grom”. Wyjątki, których nie da się wytłumaczyć wymianą, trzeba zapamiętać osobno, np. „może”, „już”, „gżegżółka”, „rzecz”.

Pisownia h i ch

H piszemy wtedy, gdy w wyrazach pokrewnych głoska wymienia się na g, z, ż lub dz, np. „wahać” – „waga”, „błahy” – „błazen”, „druh” – „drużyna”. Ch natomiast piszemy, gdy wymienia się na sz (np. „słuchać” – „słyszę”), lub gdy brak jest wymiany na inną głoskę, a wyraz ma swoje źródło np. w języku greckim lub jest tradycyjnie pisany przez 'ch', np. „chemia”, „chmura”.

Do wyrazów, które trzeba zapamiętać bez reguły, należą m.in. pisane przez h: „hałas”, „hojny” oraz pisane przez ch: „chcieć”, „chyba”, „chmura”. Warto pamiętać o tym, że wyraz 'druh' podlega regule wymiany (druh - drużyna).

Pisownia „nie” i wielkiej litery

Partykułę „nie” piszemy rozdzielnie z czasownikami w formie osobowej (nie lubię, nie wiem) oraz z imiesłowami przysłówkowymi (nie myśląc). Łącznie piszemy „nie” z rzeczownikami, przymiotnikami w stopniu równym i przysłówkami pochodzącymi od przymiotników, np. „niepokój”, „niemiły”, „niełatwo” – chyba że występuje przeciwstawienie, np. „nie miły, lecz uprzejmy”.

Wielką literą zapisujemy nazwy własne: imiona i nazwiska (Adam Mickiewicz), nazwy geograficzne (Polska, Wisła), nazwy świąt (Boże Narodzenie) oraz pierwsze słowo w tytułach książek i czasopism. Nazwy pospolite, nawet pochodzące od nazw własnych, piszemy małą literą, np. „mapa Polski”, ale „język polski” (przymiotnik od nazwy własnej, mała litera).

Co trzeba umieć

Stosować zasadę wymiany przy pisowni ó i rz.
Rozróżniać wyjątki w pisowni h i ch od przypadków objętych regułą.
Stosować poprawną pisownię „nie” z różnymi częściami mowy.
Poprawnie używać wielkiej litery w nazwach własnych.

Typowe błędy

Pisanie „u” zamiast „ó” w wyrazach, w których wymiana na o/e/a jest możliwa, np. błędne „skurcz” zamiast „skrócz” sprawdzane przez „skracać”.
Mylenie pisowni łącznej i rozdzielnej „nie” z czasownikami i przymiotnikami.
Zapisywanie nazw pospolitych wielką literą przez analogię do nazwy własnej, np. błędne „Prezydent” zamiast „prezydent” w znaczeniu ogólnym.

Krótkie pytania i odpowiedzi

Na czym polega zasada wymiany przy pisowni ó?

Jeśli w wyrazie pokrewnym głoska wymienia się na o, e lub a, w badanym wyrazie piszemy ó, np. wóz – wozy.

Jak sprawdzić poprawną pisownię rz?

Sprawdzamy, czy w wyrazie pokrewnym głoska wymienia się na r, np. morze – morski.

Jak rozpoznać, kiedy użyć ch?

Ch piszemy, gdy głoska wymienia się na sz (np. słuchać – słyszę) lub w wielu wyrazach pochodzenia obcego, które nie podlegają zasadzie wymiany, np. chemia.

Jak zapisać „nie” z rzeczownikiem?

Zazwyczaj łącznie, np. niepokój, niewiedza, chyba że występuje wyraźne przeciwstawienie.

Kiedy używamy wielkiej litery?

Wielką literą zapisujemy imiona, nazwiska, nazwy geograficzne, nazwy świąt oraz pierwsze słowo w tytułach książek i czasopism.

FAQ

Czy każdy wyraz z ó da się sprawdzić wymianą?

Nie, część wyrazów to wyjątki, które trzeba zapamiętać, np. „już”, „może”, „ósmy”.

Czy „nie” zawsze piszemy łącznie z przymiotnikami?

Nie – przy wyraźnym przeciwstawieniu, np. „nie mały, lecz ogromny”, piszemy je rozdzielnie.

Czy nazwy miesięcy piszemy wielką literą?

Nie, nazwy miesięcy i dni tygodnia piszemy małą literą, np. styczeń, poniedziałek.

Jak odróżnić h od ch, gdy brak jest jasnej reguły wymiany?

Warto zapamiętać listę najczęstszych wyrazów z h i ch, które nie podlegają prostym regułom wymiany, na przykład 'hałas' (h) czy 'chmura' (ch).

Stwórz własny test · Zrób fiszki

Poprzednia lekcja: Kształcenie językowe: Czym jest styl języka? Jakie style wyróżniamy? Następna lekcja: Sprawdź, czy potrafisz