Wulkany i trzęsienia ziemi na Islandii – test i pytania, geografia klasa 6

Islandia leży na granicy dwóch rozsuwających się płyt tektonicznych, dlatego należy do najbardziej aktywnych wulkanicznie krajów świata. Pod lodowcami kryją się wulkany, których erupcje potrafią stopić lód i wywołać gwałtowne powodzie. W tej lekcji wyjaśniamy, skąd biorą się tam trzęsienia ziemi i dlaczego mieszkańcy czerpią z tego korzyści.

Najważniejsze w 30 sekund

• Islandia leży na Grzbiecie Śródatlantyckim, dokładnie na granicy płyty euroazjatyckiej i północnoamerykańskiej.
• Płyty rozsuwają się tam o około 2 cm rocznie, a miejsce ich rozsunięcia widać w parku Thingvellir.
• W 2010 r. erupcja wulkanu Eyjafjallajökull sparaliżowała ruch lotniczy w Europie na kilka dni.
• Erupcja Lakiego (Laki, 1783 r.) zabiła ok. 20% populacji Islandii przez głód i zatrucie gazami.
• Energia geotermalna zapewnia Islandii niemal 90% ogrzewania domów.

Dlaczego Islandia jest sejsmicznie i wulkanicznie aktywna

Islandia powstała dzięki działalności wulkanicznej w strefie ryftu śródatlantyckiego, gdzie magma wydostaje się z płaszcza Ziemi i tworzy nową skorupę oceaniczną. To jedno z nielicznych miejsc na świecie, gdzie grzbiet śródoceaniczny wynurza się ponad powierzchnię morza, co umożliwia naukowcom obserwację procesów geologicznych bez nurkowania. Dodatkowo pod wyspą znajduje się tzw. plama gorąca (hotspot), czyli stały strumień gorącej magmy wznoszący się z głębi płaszcza, niezależny od granic płyt.

Połączenie ryftu i plamy gorącej sprawia, że na Islandii działa ponad 30 systemów wulkanicznych, a erupcje zdarzają się średnio co 4-5 lat. Trzęsienia ziemi towarzyszą rozsuwaniu się płyt i ruchom magmy pod ziemią - większość z nich jest słaba i rejestrowana wyłącznie przez sejsmografy, ale silniejsze wstrząsy bywają odczuwalne, zwłaszcza w regionie Reykjanes na południowym zachodzie wyspy.

W dolinie Thingvellir (Þingvellir), wpisanej na listę UNESCO, można dosłownie przejść między kontynentami, idąc od ściany klifu po stronie amerykańskiej do klifu po stronie euroazjatyckiej. To miejsce było też siedzibą pierwszego islandzkiego parlamentu, Althingu, założonego w 930 roku.

Najważniejsze erupcje i ich skutki

Erupcja wulkanu Laki w latach 1783-1784 była jedną z największych katastrof w historii Islandii: z 130 kraterów wypłynęło ok. 14 km³ lawy, a do atmosfery trafiły chmury dwutlenku siarki, które zatruły pastwiska. W efekcie padło ponad połowa bydła i owiec, a głód zabił blisko jedną piątą mieszkańców wyspy. Pyły z erupcji wpłynęły nawet na klimat Europy, powodując mroźną zimę 1784 roku.

W 2010 roku erupcja wulkanu Eyjafjallajökull, mimo że sama w sobie nie była wyjątkowo potężna, wyrzuciła w atmosferę ogromną chmurę drobnego popiołu, który groził uszkodzeniem silników odrzutowych. Władze lotnicze zamknęły przestrzeń powietrzną nad znaczną częścią Europy na około tydzień, co odwołało dziesiątki tysięcy lotów.

Wulkan Katla, ukryty pod lodowcem Mýrdalsjökull, budzi szczególny niepokój wulkanologów, ponieważ jego erupcje mogą wywoływać jökulhlaup - gwałtowne powodzie powstające, gdy gorąca lawa topi pokrywę lodową. Takie fale potrafią w ciągu godzin zalać drogi i mosty na dużym obszarze południowej Islandii.

Energia geotermalna jako korzyść z aktywności wulkanicznej

Islandczycy od dawna nauczyli się wykorzystywać ciepło wnętrza Ziemi: elektrownie geotermalne, takie jak Hellisheiði, dostarczają prąd i gorącą wodę do większości gospodarstw domowych. Dzięki temu ponad 85% ogrzewania budynków na wyspie pochodzi ze źródeł geotermalnych, a nie z paliw kopalnych.

Gorące źródła i gejzery, takie jak Strokkur, który wybucha regularnie co kilka minut, są też atrakcją turystyczną i źródłem dochodu kraju. Baseny termalne, w tym słynna Błękitna Laguna, powstały częściowo jako efekt uboczny działalności elektrowni geotermalnej.

Siarkowy zapach gorącej wody z kranu, charakterystyczny dla wielu islandzkich domów, wynika z obecności związków siarki w wodach geotermalnych. Mimo nieprzyjemnej woni jest ona bezpieczna do mycia i kąpieli. Do picia służy zimna woda, która pochodzi z innych źródeł i jest pozbawiona tego zapachu.

Co trzeba umieć

• Wyjaśnić, dlaczego Islandia leży na granicy płyt tektonicznych i jak to wpływa na jej aktywność wulkaniczną.
• Opisać skutki erupcji wulkanu Laki z 1783 roku dla ludności i klimatu.
• Wytłumaczyć, czym jest jökulhlaup i dlaczego grozi nim wulkan Katla.
• Podać przykłady wykorzystania energii geotermalnej przez mieszkańców Islandii.

Typowe błędy

1. Mylenie magmy (pod powierzchnią Ziemi) z lawą (po wydostaniu się na powierzchnię).
2. Przekonanie, że wulkany islandzkie są odosobnionym zjawiskiem, podczas gdy wynikają z globalnego systemu ryftów oceanicznych.
3. Sądzenie, że wszystkie trzęsienia ziemi na Islandii są odczuwalne i groźne - zdecydowana większość jest niewyczuwalna.
4. Mylenie przyczyny jökulhlaup (topnienie lodu przez wulkan) z typową powodzią opadową.

Krótkie pytania i odpowiedzi

Dlaczego Islandia jest nazywana krainą lodu i ognia?

Bo łączy rozległe lodowce z licznymi, aktywnymi wulkanami, które czasem topią lód od spodu.

Czym różni się magma od lawy?

Magma znajduje się pod ziemią, a lawa to magma, która wydostała się na powierzchnię.

Dlaczego erupcja Lakiego z 1783 roku była tak tragiczna dla Islandii?

Wyemitowane gazy zatruły pastwiska, co zabiło zwierzęta hodowlane i wywołało klęskę głodu wśród mieszkańców.

Jak Islandczycy wykorzystują ciepło geotermalne poza ogrzewaniem domów i produkcją prądu?

Zasilają nim m.in. szklarnie do uprawy warzyw oraz baseny termalne, w tym słynną Błękitną Lagunę.

Dlaczego erupcja Eyjafjallajökull wpłynęła na cały europejski ruch lotniczy?

Drobny popiół wulkaniczny mógł uszkodzić silniki samolotów, dlatego zamknięto przestrzeń powietrzną nad dużą częścią Europy.

FAQ

Czy na Islandii trzęsienia ziemi zdarzają się codziennie?

Tak, ale ogromna większość z nich jest tak słaba, że rejestrują ją wyłącznie sejsmografy i nie są odczuwalne.

Czy wszystkie wulkany islandzkie są czynne?

Nie, spośród ok. 130 systemów wulkanicznych za aktywne w czasach historycznych uznaje się około 30.

Czy można bezpiecznie zwiedzać aktywne obszary wulkaniczne na Islandii?

Tak, pod opieką przewodnika i zawsze należy przestrzegać wszelkich ostrzeżeń o zbliżającej się erupcji lub zagrożeniach.

Czy Islandia zniknie przez rozsuwanie się płyt tektonicznych?

Nie, ponieważ szczeliny stale wypełnia nowa magma, która buduje nowy ląd, więc wyspa rośnie, a nie zanika.

Stwórz własny test · Zrób fiszki

Poprzednia lekcja: Położenie i ukształtowanie powierzchni Europy Następna lekcja: Zróżnicowanie klimatyczne Europy

Cały dział: Środowisko przyrodnicze i ludność Europy

• Zróżnicowanie klimatyczne Europy
• Podział polityczny Europy
• Rozmieszczenie ludności. Starzenie się społeczeństwa
• Zróżnicowanie ludności Europy. Migracje
• Wielkie miasta Europy: Paryż i Londyn