Skały i surowce mineralne Polski – test i pytania, geografia klasa 7

Skały dzieli się według sposobu powstania na magmowe, osadowe i metamorficzne, a z niektórych z nich wydobywa się surowce mineralne wykorzystywane w przemyśle. Polska ma bogate złoża węgla kamiennego i brunatnego, miedzi, soli kamiennej oraz gazu ziemnego, rozmieszczone w konkretnych regionach kraju.

Najważniejsze w 30 sekund

Skały magmowe powstają z zastygającej magmy lub lawy, np. granit i bazalt.
Skały osadowe tworzą się z nagromadzonych i scementowanych szczątków, np. piaskowiec, wapień, węgiel kamienny.
Skały metamorficzne powstają z przeobrażenia innych skał pod wpływem wysokiej temperatury i ciśnienia, np. gnejs, marmur.
Największe złoża węgla kamiennego w Polsce znajdują się w Górnośląskim Zagłębiu Węglowym.
Legnicko-Głogowski Okręg Miedziowy to główny region wydobycia rud miedzi w Polsce.

Test: Skały i surowce mineralne – 10 pytań

Do jakiej grupy skał należy granit?
- A) Osadowej
- B) Magmowej
- C) Metamorficznej
- D) Organicznej
Z czego powstaje węgiel kamienny?
- A) Z zastygłej magmy
- B) Z przeobrażonego wapienia
- C) Ze szczątków roślin bagiennych sprzed milionów lat
- D) Z osadów morskich muszli
Gdzie znajduje się główny region wydobycia węgla kamiennego w Polsce?
- A) Góry Świętokrzyskie
- B) Górnośląskie Zagłębie Węglowe
- C) Pojezierze Mazurskie
- D) Wyżyna Lubelska
Legnicko-Głogowski Okręg Miedziowy to miejsce wydobycia:
- A) Węgla brunatnego
- B) Soli kamiennej
- C) Rud miedzi i srebra
- D) Siarki
Marmur powstaje w wyniku przeobrażenia:
- A) Granitu
- B) Wapienia
- C) Piaskowca w bazalt
- D) Węgla brunatnego
Gdzie znajduje się największa kopalnia odkrywkowa węgla brunatnego w Europie?
- A) Wieliczka
- B) Bełchatów
- C) Tarnobrzeg
- D) Inowrocław
Kopalnia soli w Wieliczce działała nieprzerwanie do roku:
- A) 1918
- B) 1945
- C) 1996
- D) 2010
Jaki surowiec wydobywano dawniej w rejonie Tarnobrzega, a dziś wydobycie zostało zakończone?
- A) Węgiel kamienny
- B) Siarka rodzima
- C) Ropa naftowa
- D) Miedź
Gaz ziemny w Polsce wydobywa się między innymi:
- A) Tylko w Sudetach
- B) Na Niżu Polskim i na Morzu Bałtyckim
- C) Tylko w Tatrach
- D) Wyłącznie w Wielkopolsce
Bazalt różni się od granitu tym, że:
- A) Jest skałą osadową
- B) Krzepnie szybko na powierzchni, więc ma drobnoziarnistą strukturę
- C) Powstaje z wapienia
- D) Zawiera szczątki roślin

Trzy grupy skał i ich pochodzenie

Skały magmowe powstają w wyniku krzepnięcia magmy wewnątrz Ziemi (skały głębinowe, np. granit) albo lawy na powierzchni (skały wylewne, np. bazalt). Granit zbudowany jest z widocznych gołym okiem kryształów kwarcu, skalenia i miki, co świadczy o powolnym stygnięciu magmy pod powierzchnią ziemi. Bazalt krzepnie szybko na powierzchni, dlatego ma drobnoziarnistą, zbitą strukturę.

Skały osadowe powstają ze zgromadzonych i scementowanych szczątków skał, roślin lub zwierząt. Piaskowiec tworzy się ze zlepionych ziaren piasku, wapień – ze szczątków organizmów morskich (muszli, szkieletów), a węgiel kamienny i brunatny – z obumarłych i uwęglonych szczątków roślin bagiennych sprzed milionów lat, poddanych wysokiemu ciśnieniu bez dostępu tlenu.

Skały metamorficzne (przeobrażone) powstają, gdy inne skały zostają poddane wysokiej temperaturze i ciśnieniu wewnątrz skorupy ziemskiej, bez topnienia. Wapień przeobraża się w marmur, a piaskowiec w kwarcyt. W Polsce skały metamorficzne (np. gnejsy, łupki krystaliczne) występują głównie w Sudetach, które są jednymi z najstarszych gór w Europie.

Surowce mineralne energetyczne Polski

Węgiel kamienny wydobywa się głównie w Górnośląskim Zagłębiu Węglowym (okolice Katowic, Rybnika, Jastrzębia-Zdroju) oraz w mniejszym Lubelskim Zagłębiu Węglowym. Jest to skała osadowa powstała z roślinności karbońskiej sprzed ok. 300 milionów lat i przez dekady stanowiła podstawę energetyki Polski.

Węgiel brunatny, młodszy i mniej kaloryczny niż kamienny, wydobywa się odkrywkowo w rejonie Bełchatowa (największa kopalnia odkrywkowa w Europie), a także w okolicach Konina i Turoszowa. Elektrownia Bełchatów, zasilana tym węglem, jest jedną z największych elektrowni cieplnych w Europie.

Gaz ziemny i ropa naftowa występują w Polsce w mniejszych ilościach niż węgiel – głównie na Niżu Polskim (okolice Gorzowa Wielkopolskiego) oraz na Morzu Bałtyckim (platforma wydobywcza Baltic Beta koło Łeby). Krajowe wydobycie nie pokrywa jednak zapotrzebowania, dlatego Polska importuje znaczną część gazu i ropy.

Surowce metaliczne i chemiczne

Rudy miedzi wydobywa się w Legnicko-Głogowskim Okręgu Miedziowym na Dolnym Śląsku – to jedno z największych złóż miedzi na świecie, eksploatowane przez spółkę KGHM Polska Miedź. Wraz z miedzią wydobywa się także srebro, którego Polska jest jednym z czołowych producentów na świecie.

Sól kamienna występuje w pokładach powstałych z wysychających mórz w przeszłości geologicznej – największe historyczne złoża eksploatowano w Wieliczce i Bochni koło Krakowa (kopalnia soli w Wieliczce działała nieprzerwanie od średniowiecza do 1996 roku i dziś jest zabytkiem UNESCO). Obecnie sól wydobywa się też metodą ługowania w Kłodawie i Inowrocławiu.

Siarka rodzima wydobywana była w rejonie Tarnobrzega (Kotlina Sandomierska), jednak ze względu na wyczerpanie opłacalnych złóż i spadek cen na rynku światowym wydobycie zostało zakończone na początku XXI wieku. Surowce skalne, jak piaski, żwiry i wapienie, wydobywa się w licznych kamieniołomach i żwirowniach w całym kraju z przeznaczeniem na budownictwo.

Co trzeba umieć

Podzielić skały na magmowe, osadowe i metamorficzne oraz podać przykłady każdej grupy.
Wskazać na mapie Polski główne regiony wydobycia węgla kamiennego, brunatnego i miedzi.
Wyjaśnić, w jaki sposób powstaje węgiel kamienny i sól kamienna.
Ocenić znaczenie gospodarcze wybranych surowców mineralnych dla Polski.

Typowe błędy

Mylenie węgla kamiennego z brunatnym – różnią się wiekiem, kalorycznością i sposobem wydobycia (głębinowe vs odkrywkowe).
Twierdzenie, że granit jest skałą osadową, podczas gdy jest to skała magmowa głębinowa.
Mylenie Górnośląskiego Zagłębia Węglowego z Legnicko-Głogowskim Okręgiem Miedziowym jako miejsc wydobycia tego samego surowca.
Przekonanie, że Polska jest samowystarczalna w gazie ziemnym i ropie naftowej, podczas gdy w dużej mierze je importuje.

Krótkie pytania i odpowiedzi

Na jakie trzy grupy dzielimy skały?

Na skały magmowe, osadowe i metamorficzne, w zależności od sposobu ich powstania.

Gdzie w Polsce wydobywa się węgiel brunatny?

Głównie odkrywkowo w rejonie Bełchatowa, a także w okolicach Konina i Turoszowa.

Co to jest Legnicko-Głogowski Okręg Miedziowy?

Region na Dolnym Śląsku, gdzie wydobywa się rudy miedzi i srebra, eksploatowane przez spółkę KGHM Polska Miedź.

Z czego powstaje sól kamienna?

Z osadów wysychających w przeszłości geologicznej mórz i jezior, które pozostawiły grube pokłady soli.

Dlaczego Polska importuje gaz ziemny i ropę naftową mimo własnych złóż?

Ponieważ krajowe złoża są niewielkie w porównaniu z zapotrzebowaniem gospodarki, więc wydobycie krajowe nie wystarcza.

FAQ

Czym różni się węgiel kamienny od brunatnego?

Węgiel kamienny jest starszy, bardziej skondensowany i ma wyższą kaloryczność, a węgiel brunatny jest młodszy, luźniejszy i wydobywa się go metodą odkrywkową.

Czy granit i bazalt to ta sama skała?

Nie, obie są magmowe, ale granit krzepnie powoli pod ziemią i ma widoczne kryształy, a bazalt krzepnie szybko na powierzchni i ma drobnoziarnistą strukturę.

Co się stało z wydobyciem siarki w Tarnobrzegu?

Zostało zakończone na początku XXI wieku, ponieważ wyczerpały się opłacalne złoża, a ceny siarki na rynku światowym spadły.

Dlaczego kopalnia soli w Wieliczce jest dziś zabytkiem, a nie czynną kopalnią?

Wydobycie zakończono w 1996 roku z powodu wyczerpania opłacalnych złóż, a obiekt z unikatowymi komorami i rzeźbami w soli wpisano na listę UNESCO.

Stwórz własny test · Zrób fiszki

Poprzednia lekcja: Ukształtowanie powierzchni Następna lekcja: Czynniki kształtujące klimat Polski