Ukształtowanie powierzchni Polski – test i pytania, geografia klasa 7

Powierzchnia Polski układa się w równoleżnikowe pasy rzeźby terenu: od pasa nadmorskiego na północy, przez niziny i wyżyny, aż po góry na południu. Każdy pas powstał w innych warunkach geologicznych i różni się wysokością oraz formami terenu.

Najważniejsze w 30 sekund

Test: Ukształtowanie powierzchni – 10 pytań

  1. Jaki procent powierzchni Polski zajmują niziny (tereny do 300 m n.p.m.)?

    • A) ok. 25%
    • B) ok. 50%
    • C) ok. 75%
    • D) ok. 91%

  2. Najwyższy szczyt Polski to:

    • A) Śnieżka
    • B) Łysica
    • C) Rysy
    • D) Babia Góra

  3. Najwyższy szczyt Sudetów to:

    • A) Śnieżka
    • B) Rysy
    • C) Łysica
    • D) Turbacz

  4. Które góry w Polsce są starsze i bardziej zrównane erozją?

    • A) Karpaty
    • B) Sudety
    • C) Tatry
    • D) Bieszczady

  5. Pojezierza w Polsce powstały w wyniku:

    • A) Erozji wodnej rzek
    • B) Działalności lądolodu podczas ostatniego zlodowacenia
    • C) Wypiętrzenia tektonicznego
    • D) Erozji wiatrowej

  6. Gołoborza, czyli rumowiska skalne, są charakterystyczne dla:

    • A) Tatr
    • B) Gór Świętokrzyskich
    • C) Sudetów
    • D) Pobrzeża Bałtyku

  7. Wyżyna Krakowsko-Częstochowska jest zbudowana głównie z:

    • A) Granitu
    • B) Wapieni (skał węglanowych)
    • C) Lessu
    • D) Piasków polodowcowych

  8. Żuławy Wiślane to teren, który:

    • A) Leży najwyżej w Polsce
    • B) Częściowo leży poniżej poziomu morza
    • C) Jest pasem gór
    • D) Jest wyżyną lessową

  9. Tatry różnią się od reszty Karpat tym, że:

    • A) Są najstarsze w Polsce
    • B) Mają charakter wysokogórski (alpejski) z ostrymi szczytami
    • C) Są najniższym pasmem w Karpatach
    • D) Powstały z wapieni

  10. Kotliny Podkarpackie to tereny, które:

    • A) Leżą najwyżej w Polsce
    • B) Stanowią obniżenie między wyżynami a górami
    • C) Są pasem pojezierzy
    • D) Znajdują się nad Bałtykiem

Pas pobrzeży i pas nizin

Najdalej na północ wysunięty jest pas pobrzeży, obejmujący Pobrzeże Szczecińskie, Koszalińskie, Gdańskie oraz Żuławy Wiślane. To teren płaski, ukształtowany przez morze i lądolód, z wydmami nadmorskimi (np. w Słowińskim Parku Narodowym), mierzejami i jeziorami przybrzeżnymi. Żuławy Wiślane leżą częściowo poniżej poziomu morza i są chronione systemem wałów przeciwpowodziowych.

Na południe od pobrzeży rozciąga się pas pojezierzy – Pojezierze Pomorskie, Wielkopolskie i Mazurskie – ukształtowany przez ostatnie zlodowacenie. Charakteryzuje się pagórkowatą rzeźbą z morenami, licznymi jeziorami polodowcowymi (np. Śniardwy i Mamry na Mazurach) oraz rynnami polodowcowymi.

Dalej na południe leży szeroki pas nizin środkowopolskich (Nizina Mazowiecka, Wielkopolska, Śląska), płaski teren powstały ze starszych zlodowaceń, obecnie w znacznej części wykorzystywany rolniczo. Niziny (tereny położone do 300 m n.p.m.) łącznie zajmują około 91% powierzchni Polski, co czyni nasz kraj krajem o przewadze terenów nizinnych.

Pas wyżyn

Pas wyżyn obejmuje m.in. Wyżynę Krakowsko-Częstochowską, Wyżynę Kielecko-Sandomierską, Wyżynę Lubelską i Roztocze. Wyżyny leżą na wysokości zwykle 200–500 m n.p.m. i mają zróżnicowaną rzeźbę: od skalistych ostańców wapiennych (tzw. Jury, czyli Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, ze znanymi formacjami jak Maczuga Herkulesa) po faliste tereny lessowe Wyżyny Lubelskiej, poprzecinane głębokimi wąwozami.

Góry Świętokrzyskie w obrębie Wyżyny Kielecko-Sandomierskiej to jedne z najstarszych gór w Polsce i Europie, silnie zrównane erozją – ich najwyższy szczyt, Łysica, ma zaledwie 612 m n.p.m. Charakterystyczne są tu gołoborza – rumowiska skalne powstałe w wyniku wietrzenia mrozowego w epoce lodowcowej.

Pas wyżyn stanowi przejście między nizinną częścią Polski a górami na południu i jest ważnym regionem rolniczym (żyzne gleby lessowe) oraz surowcowym (wapienie, piaski).

Pas kotlin podkarpackich i gór

Na południu Polski leżą góry: Sudety na zachodzie i Karpaty na wschodzie, rozdzielone Bramą Morawską. Sudety są górami starszymi, zrównanymi erozją, o łagodniejszych kształtach – ich najwyższym szczytem jest Śnieżka (1603 m n.p.m.) w Karkonoszach. Karpaty są górami młodszymi i wyższymi, wciąż powoli się wypiętrzającymi w wyniku ruchów tektonicznych.

Najwyższą i najbardziej stromą częścią polskich Karpat są Tatry, jedyne góry o charakterze alpejskim w Polsce, z ostrymi szczytami i dolinami polodowcowymi. Najwyższy szczyt Polski, Rysy (2499 m n.p.m.), znajduje się właśnie w Tatrach Wysokich na granicy polsko-słowackiej, a najwyższy wierzchołek całego masywu leży w całości po stronie słowackiej.

Pomiędzy wyżynami a górami leżą Kotliny Podkarpackie (np. Kotlina Sandomierska, Kotlina Oświęcimska) – obniżenia terenu o łagodnej rzeźbie, częściowo wypełnione osadami rzecznymi, stanowiące naturalne przejście wysokościowe do stromych Karpat.

Co trzeba umieć

Typowe błędy

  1. Mylenie Rysów z Śnieżką jako najwyższego szczytu Polski – najwyższy jest Rysy w Tatrach.
  2. Przekonanie, że Sudety są wyższe i młodsze niż Karpaty, podczas gdy jest odwrotnie.
  3. Mylenie pojezierzy z wyżynami – pojezierza powstały w wyniku zlodowacenia, a wyżyny mają inne pochodzenie i wysokość.
  4. Pomijanie faktu, że niziny zajmują większość powierzchni kraju, przy błędnym przekonaniu, że Polska jest krajem głównie górzystym.

Krótkie pytania i odpowiedzi

Wymień pasy rzeźby terenu Polski od północy do południa.

Pas pobrzeży, pas pojezierzy, pas nizin środkowopolskich, pas wyżyn, kotliny podkarpackie oraz pas gór (Sudety i Karpaty).

Gdzie znajduje się najwyższy szczyt Polski?

W Tatrach Wysokich – jest to Rysy, mające 2499 m n.p.m. i leżące na granicy z Słowacją. Należy pamiętać, że najwyższy wierzchołek masywu Rysów leży po stronie słowackiej.

Czym różnią się Sudety od Karpat pod względem wieku?

Sudety są górami starszymi, powstałymi w orogenezie hercyńskiej i kaledońskiej, które są silniej zrównane erozją. Karpaty są górami młodszymi, powstałymi w orogenezie alpejskiej, i nadal powoli się wypiętrzają.

Jak powstały pojezierza w Polsce?

Pojezierza w Polsce powstały w wyniku działalności lądolodu podczas ostatniego zlodowacenia, który pozostawił po sobie charakterystyczne formy terenu, takie jak moreny, rynny jeziorne i rozległe zagłębienia wypełnione wodą, tworzące liczne jeziora.

Co to są gołoborza i gdzie występują?

Gołoborza to rumowiska skalne, czyli nagromadzenia ostrokrawędzistych bloków skalnych, powstałe w wyniku intensywnego wietrzenia mrozowego. W Polsce są najbardziej charakterystyczne dla Gór Świętokrzyskich, gdzie pokrywają zbocza najwyższych szczytów.

FAQ

Czy Polska jest krajem głównie górzystym?

Nie, Polska jest krajem nizinnym. Niziny (tereny do 300 m n.p.m.) zajmują około 91% jej powierzchni. Góry stanowią tylko niewielki fragment na południu kraju.

Czym różnią się wyżyny od pojezierzy?

Wyżyny to obszary położone na wysokościach 200-500 m n.p.m., o zróżnicowanej rzeźbie i często starszym podłożu (np. wapiennym, lessowym). Pojezierza to tereny ukształtowane przez lądolód, charakteryzujące się pagórkowatą rzeźbą polodowcową i obecnością licznych jezior.

Dlaczego Tatry są wyjątkowe wśród polskich gór?

Tatry wyróżniają się jako jedyne góry w Polsce o charakterze wysokogórskim (alpejskim). Charakteryzują się ostrymi szczytami, głębokimi dolinami ukształtowanymi przez lodowce, a także wysokimi wysokościami bezwzględnymi i stromymi stokami.

Co to jest Brama Morawska?

Brama Morawska to naturalne obniżenie terenu, które oddziela Sudety od Karpat. Stanowi ważny korytarz geograficzny, ułatwiający komunikację i migracje między Polską a Czechami.

Stwórz własny test · Zrób fiszki

Poprzednia lekcja: Zlodowacenia na obszarze Polski Następna lekcja: Skały i surowce mineralne

Cały dział: Środowisko przyrodnicze Polski