Zlodowacenia na obszarze Polski – test i pytania, geografia klasa 7

W epoce plejstocenu lądolód skandynawski kilkukrotnie pokrywał ziemie polskie, cofając się i nacierając na przemian z cieplejszymi okresami interglacjalnymi. Jego działalność ukształtowała dzisiejszy krajobraz Pojezierzy i Niżu Polskiego – od moren po pradoliny.

Najważniejsze w 30 sekund

Plejstocen to epoka zlodowaceń trwająca ok. 2,6 mln – 11,7 tys. lat temu.
Lądolód nasuwał się ze Skandynawii na teren Polski.
Główne zlodowacenia: najstarsze (np. krakowskie), środkowopolskie, bałtyckie (najmłodsze).
Formy polodowcowe: moreny czołowe i denne, ozy, kemy, sandry, pradoliny, jeziora polodowcowe.
Zlodowacenie bałtyckie objęło tylko północ Polski – stąd Pojezierza na północy.

Test: Zlodowacenia na obszarze Polski – 10 pytań

Ile trwał plejstocen?
- A) Od 2,6 mln do 11,7 tys. lat temu
- B) Od 100 tys. do 10 tys. lat temu
- C) Od 500 mln do 250 mln lat temu
- D) Trwa do dziś od 1 mln lat
Skąd nasuwał się lądolód na ziemie polskie?
- A) Z Alp
- B) Ze Skandynawii
- C) Z Uralu
- D) Z Karpat
Które zlodowacenie sięgnęło najdalej na południe Polski?
- A) Bałtyckie
- B) Środkowopolskie
- C) Najstarsze (np. krakowskie)
- D) Żadne nie dotarło na południe
Morena czołowa to:
- A) Równina piaszczysta przed czołem lodowca
- B) Wał utworzony na granicy zasięgu lądolodu
- C) Dolina odpływu wód roztopowych
- D) Jezioro w zagłębieniu po bryle martwego lodu
Sandr to forma powstała w wyniku działania:
- A) Wiatru
- B) Wód roztopowych lodowca
- C) Fal morskich
- D) Trzęsień ziemi
Pradolina to:
- A) Wąski kanion górski
- B) Szeroka dolina odpływu wód równoległa do krawędzi lądolodu
- C) Jaskinia krasowa
- D) Krater wulkaniczny
Najgłębsze jezioro Polski to:
- A) Śniardwy
- B) Hańcza
- C) Mamry
- D) Gopło
Dlaczego na północy Polski jest najwięcej jezior polodowcowych?
- A) Bo tam pada najwięcej deszczu
- B) Bo to teren ostatniego, najmłodszego zlodowacenia bałtyckiego
- C) Bo tam są najwyższe góry
- D) Bo płynie tam najwięcej rzek
Ozy to formy zbudowane z:
- A) Lessu
- B) Żwiru i piasku
- C) Wapienia
- D) Granitu
Które pasmo wyżyn w Polsce nie było objęte ostatnim zlodowaceniem?
- A) Pojezierze Mazurskie
- B) Pojezierze Pomorskie
- C) Wyżyna Lubelska
- D) Pobrzeże Bałtyku

Przebieg zlodowaceń w plejstocenie

Plejstocen to epoka geologiczna trwająca od około 2,6 miliona do 11,7 tysiąca lat temu, w której klimat cyklicznie oziębiał się i ocieplał. W okresach zlodowaceń (glacjałów) lądolód skandynawski rozrastał się i nasuwał na teren dzisiejszej Polski, a w cieplejszych interglacjałach cofał się, odsłaniając ląd. Naukowcy wyróżniają kilka zlodowaceń, z których najstarsze (np. krakowskie) sięgały najdalej na południe, docierając w okolice dzisiejszego Krakowa i Karpat.

Kolejne fazy to zlodowacenia środkowopolskie, obejmujące środkową część kraju, oraz najmłodsze zlodowacenie bałtyckie (vistuliańskie), które cofnęło się ostatecznie około 11,7 tysiąca lat temu i objęło już tylko północną Polskę. Dlatego najwięcej świeżych form polodowcowych – jezior, moren, sandrów – znajduje się dziś na Pojeziorzach: Pomorskim, Mazurskim i Wielkopolskim.

Formy rzeźby pozostawione przez lądolód

Lądolód kształtował teren na dwa sposoby: erozyjnie (żłobiąc i wygładzając podłoże) oraz akumulacyjnie (pozostawiając osady – glinę, piaski, żwiry). Do form akumulacji należą moreny czołowe, czyli wały utworzone na granicy zasięgu lodowca, oraz moreny denne – faliste równiny powstałe pod lądolodem. Charakterystyczne są też ozy (wały żwirowo-piaszczyste po dawnych korytach rzek podlodowcowych) i kemy (pagórki osadowe powstałe na skraju lodu).

Wody roztopowe formowały sandry, czyli rozległe równiny piaszczyste powstałe przed czołem lodowca, oraz pradoliny – szerokie, płaskie doliny, którymi wody odpływały równolegle do krawędzi lądolodu, np. Pradolina Toruńsko-Eberswaldzka. Po stopieniu brył martwego lodu pozostawały zagłębienia wypełnione wodą, dające początek jeziorom polodowcowym, których najwięcej znajduje się właśnie na Pojezierzu Mazurskim.

Ślady zlodowaceń w krajobrazie dzisiejszej Polski

Rzeźba terenu w Polsce północnej, czyli pas Pojezierzy, jest najbardziej urozmaicona dzięki stosunkowo świeżym formom z ostatniego zlodowacenia bałtyckiego – wzgórza moren czołowych, głębokie jeziora rynnowe (np. Hańcza, najgłębsze jezioro Polski) i liczne drobne wzniesienia. Im dalej na południe, tym formy polodowcowe są bardziej zatarte przez erozję i działalność rzek, ponieważ pochodzą ze starszych, dawniejszych zlodowaceń.

Pas nizin środkowopolskich ma bardziej wyrównaną rzeźbę, powstałą głównie w wyniku zlodowaceń środkowopolskich, z zachowanymi fragmentami pradolin wykorzystywanych dziś przez doliny rzeczne, np. Wisły i Noteci. Znajomość tych procesów pozwala zrozumieć, dlaczego północ Polski obfituje w jeziora, a region świętokrzyski czy Wyżyna Lubelska ich praktycznie nie mają – lądolód nie sięgał tam w ostatnim zlodowaceniu lub jego ślady zostały zniszczone.

Co trzeba umieć

Wymienić kolejność i zasięg głównych zlodowaceń w Polsce.
Rozróżnić formy akumulacji lodowcowej: moreny, ozy, kemy, sandry.
Wyjaśnić powstawanie pradolin i jezior polodowcowych.
Wskazać regiony Polski z największym nagromadzeniem form polodowcowych.

Typowe błędy

Mylenie moreny czołowej z moreną denną.
Mylenie sandru z pradoliną.
Przekonanie, że cała Polska była objęta ostatnim zlodowaceniem (bałtyckim objęta była tylko północ).
Nieumiejętność wskazania przykładów form na mapie (np. Pojezierze Mazurskie, Hańcza).

Krótkie pytania i odpowiedzi

Jakie były główne etapy zlodowaceń w Polsce?

Wyróżnia się najstarsze zlodowacenia (np. krakowskie) o największym zasięgu, zlodowacenia środkowopolskie obejmujące środek kraju oraz najmłodsze zlodowacenie bałtyckie, które objęło tylko północ.

Czym różni się morena czołowa od dennej?

Morena czołowa to wał na granicy zasięgu lodowca, a morena denna to falista równina osadów pozostawiona pod lądolodem na całym obszarze jego zalegania.

Jak powstały jeziora polodowcowe?

Powstały w zagłębieniach terenu po stopieniu brył martwego lodu pozostawionych przez cofający się lądolód, które wypełniły się wodą.

Dlaczego Pojezierza mają urozmaiconą rzeźbę?

Ponieważ były kształtowane przez najmłodsze, bałtyckie zlodowacenie, którego formy (moreny, jeziora) nie zdążyły jeszcze zostać zatarte przez erozję.

Co to jest pradolina i jaki jest jej przykład w Polsce?

Pradolina to szeroka dolina odpływu wód roztopowych równoległa do krawędzi lądolodu, przykładem jest Pradolina Toruńsko-Eberswaldzka.

FAQ

Czy cała Polska była kiedykolwiek pokryta lodem?

Tak, w czasie najstarszych zlodowaceń lądolód sięgał aż po Karpaty i obejmował niemal cały obecny obszar Polski.

Jak nazywa się ostatnie zlodowacenie w Polsce?

Zlodowacenie bałtyckie, zwane też zlodowaceniem Wisły (Vistulian), zakończyło się około 11,7 tysiąca lat temu.

Co to są interglacjały?

To cieplejsze okresy między zlodowaceniami, gdy lądolód cofał się, a klimat przypominał dzisiejszy.

Czym jest kem?

To pagórek zbudowany z piasków i żwirów, powstały na skraju lądolodu w szczelinach lub zagłębieniach martwego lodu.

Stwórz własny test · Zrób fiszki

Poprzednia lekcja: Góry w Europie i w Polsce Następna lekcja: Ukształtowanie powierzchni