Góry w Europie i w Polsce – test i pytania, geografia klasa 7

Krajobraz górski stanowi specyficzny i niezwykle dynamiczny element ukształtowania powierzchni naszej planety, cechujący się dużymi wysokościami bezwzględnymi i stromymi stokami. W tej lekcji porównamy potężne łańcuchy górskie Europy z polskimi pasmami, przyglądając się ich genezie, budowie oraz unikalnej przyrodzie, która zmienia się wraz ze wzrostem wysokości.

Najważniejsze w 30 sekund

• Najwyższym szczytem Alp jest Mont Blanc (4807 m n.p.m.), a za najwyższy szczyt Europy uznaje się Elbrus (5642 m n.p.m.) w Kaukazie.
• W Polsce najwyższe są Tatry, z najwyższym szczytem Rysy (2499 m n.p.m.).
• Góry dzielimy na fałdowe (np. Alpy), zrębowe (np. Harz, Sudety) i wulkaniczne (np. Etna).
• W Tatrach występuje rzeźba wysokogórska (alpejska) z polodowcowymi cyrkami i jeziorami.
• Piętrowość roślinna to pionowy układ roślinności dostosowany do klimatu górskiego.

Systemy górskie Europy i ich geneza

Europa charakteryzuje się dużym zróżnicowaniem systemów górskich, które powstawały w różnych erach geologicznych. Najmłodsze i najwyższe są góry powstałe w orogenezie alpejskiej, tworzące potężny łuk na południu kontynentu. Należą do nich Alpy, Pireneje, Apeniny, Góry Dynarskie oraz Karpaty. Szczyty tych gór są strzeliste, stoki strome, a w najwyższych partiach, jak w Alpach, występują lodowce górskie. Najwyższym szczytem kontynentu jest Mont Blanc, choć jeśli wliczamy Kaukaz, to miano to przypada górze Elbrus.

Starsze systemy górskie Europy, pochodzące z orogenezy hercyńskiej i kaledońskiej, mają zazwyczaj mniejszą wysokość i łagodniejsze kształty ze względu na dłuższy czas trwania procesów erozyjnych. Przykładowo, Góry Skandynawskie, Masyw Centralny we Francji czy Góry Harz w Niemczech to pasma o charakterze zrębowym lub starych fałdowań. Wiele z tych obszarów jest bogatych w surowce mineralne, co w przeszłości stało się podstawą rozwoju europejskiego przemysłu ciężkiego i górnictwa.

Podział i charakterystyka polskich gór

Polskie góry leżą w południowej części kraju i dzielą się na trzy główne jednostki: Karpaty, Sudety oraz Góry Świętokrzyskie. Karpaty, powstałe w orogenezie alpejskiej, dzielimy na Karpaty Zewnętrzne (Beskidy) zbudowane z fliszu oraz Karpaty Wewnętrzne, których najważniejszym ogniwem są Tatry. Tatry jako jedyne w Polsce mają charakter wysokogórski, co objawia się występowaniem ostrych grani, kotłów polodowcowych i głębokich dolin ukształtowanych przez dawną działalność lodowców górskich.

Sudety, położone w południowo-zachodniej Polsce, to góry o znacznie starszej metryce, które w orogenezie alpejskiej zostały pocięte uskokami i wypiętrzone ponownie, stając się górami zrębowymi. Ich najwyższym pasmem są Karkonosze ze Śnieżką. Z kolei Góry Świętokrzyskie to najstarsze góry w Polsce, charakteryzujące się niskimi grzbietami i słynnymi gołoborzami – rumowiskami skalnymi powstałymi w wyniku wietrzenia mrozowego. Różnorodność budowy geologicznej sprawia, że każdy z tych regionów ma zupełnie inny krajobraz.

Piętrowość roślinna i klimat górski

Wraz ze wzrostem wysokości w górach zmieniają się warunki klimatyczne: spada temperatura powietrza (średnio o 0,6°C na każde 100 metrów), rosną opady oraz prędkość wiatru. Te zmiany wymuszają pionowy układ roślinności, zwany piętrowością. W Tatrach wyróżniamy piętra: pogórze, regiel dolny (lasy mieszane), regiel górny (bory świerkowe), kosodrzewinę, halę (łąki wysokogórskie) oraz piętro turni (gołe skały). Każde z tych pięter stanowi unikalne siedlisko dla rzadkich gatunków roślin i zwierząt, takich jak kozice czy świstaki.

Specyficznym zjawiskiem w górach są wiatry lokalne, z których najbardziej znany w Polsce jest halny. Jest to wiatr typu fenowego – ciepły, suchy i porywisty, wiejący od strony gór w kierunku dolin. Halny powstaje, gdy masy powietrza przemieszczają się przez grzbiety górskie, tracąc wilgoć po drodze i gwałtownie ogrzewając się przy opadaniu. Wiatr ten ma duży wpływ na topnienie śniegu, ale może też powodować znaczne zniszczenia w drzewostanie oraz wpływać negatywnie na samopoczucie ludzi.

Co trzeba umieć

• Wskazać na mapie najwyższe łańcuchy górskie Europy.
• Podać główne cechy rzeźby wysokogórskiej na przykładzie Tatr.
• Wyjaśnić, czym różnią się góry fałdowe od zrębowych.
• Wymienić piętra roślinne w polskich górach i podać ich charakterystykę.
• Opisać mechanizm powstawania wiatru halnego.

Typowe błędy

1. Mylenie wysokości najwyższych szczytów (np. przypisywanie Gerlacha Polsce – leży on w całości na Słowacji).
2. Uznawanie Beskidów za góry zrębowe (są fałdowe, zbudowane z fliszu).
3. Twierdzenie, że regiel górny składa się z lasów liściastych (dominują tam świerki).

Krótkie pytania i odpowiedzi

Czym charakteryzuje się rzeźba alpejska?

Rzeźba alpejska cechuje się ostrymi graniami, stromymi ścianami skalnymi oraz formami polodowcowymi, takimi jak doliny U-kształtne.

Który szczyt jest najwyższy w Sudetach?

Najwyższym szczytem Sudetów jest Śnieżka, mierząca 1603 m n.p.m.

Dlaczego w górach jest chłodniej niż na nizinach?

Ponieważ wraz z wysokością maleje gęstość powietrza i ciśnienie, co powoduje spadek temperatury o ok. 0,6 stopnia na każde 100 metrów.

Co to jest kocioł polodowcowy?

To głębokie, półkoliste zagłębienie w stoku góry, wyżłobione przez lodowiec górski, często wypełnione wodą (np. Morskie Oko).

Które góry w Polsce są najstarsze?

Za najstarsze góry w Polsce uznaje się Góry Świętokrzyskie, choć ich dzisiejsza rzeźba jest efektem wielokrotnych procesów niszczenia i wypiętrzenia.

FAQ

Czy w Polsce są lodowce?

Obecnie w Polsce nie ma czynnych lodowców, istnieją jedynie płaty śniegu (tzw. śnieżniki), które mogą utrzymywać się przez cały rok w zacienionych żlebach Tatr.

Czy wejście na Rysy jest trudne?

Tak, jest to szlak wymagający dobrej kondycji i przygotowania, zwłaszcza w trudnych warunkach pogodowych.

Czym różnią się Tatry Wysokie od Zachodnich?

Tatry Wysokie zbudowane są głównie z granitu i mają ostrą rzeźbę, natomiast Tatry Zachodnie są niższe, zbudowane głównie z wapieni i mają łagodniejsze kształty.

Jaki jest największy pod względem powierzchni park narodowy w polskich górach?

Największym pod względem powierzchni górskim parkiem narodowym w Polsce jest Bieszczadzki Park Narodowy.

Stwórz własny test · Zrób fiszki

Poprzednia lekcja: Przeszłość geologiczna Polski Następna lekcja: Zlodowacenia na obszarze Polski

Cały dział: Środowisko przyrodnicze Polski

• Zlodowacenia na obszarze Polski
• Ukształtowanie powierzchni
• Skały i surowce mineralne
• Czynniki kształtujące klimat Polski
• Cechy klimatu Polski