Jak używać rzeczowników o nietypowej odmianie – test i pytania, język polski klasa 5
Niektóre rzeczowniki w języku polskim nie odmieniają się według typowych wzorców i sprawiają trudność nawet dorosłym. W tej lekcji poznajemy przykłady takich wyjątków oraz zasady ich poprawnej odmiany.
Najważniejsze w 30 sekund
- Rzeczownik 'dziecko' ma w liczbie mnogiej nietypową formę 'dzieci', która różni się tematem od form w liczbie pojedynczej.
- Rzeczowniki 'oko' i 'ucho' w liczbie mnogiej mają formy 'oczy' i 'uszy'.
- Rzeczownik 'przyjaciel' w liczbie mnogiej brzmi 'przyjaciele', a w dopełniaczu 'przyjaciół'.
- Rzeczownik 'człowiek' ma w liczbie mnogiej całkiem inny temat: 'ludzie'.
- Niektóre rzeczowniki, jak 'pieniądz', mają nietypową formę dopełniacza liczby mnogiej: 'pieniędzy'.
Test: Bliżej języka: Jak używać rzeczowników o nietypowej odmianie? – 10 pytań
Jaka jest poprawna liczba mnoga rzeczownika 'dziecko'?
- A) dziecka
- B) dzieci
- C) dzieciaki
- D) dziecioły
Jak brzmi liczba mnoga rzeczownika 'człowiek'?
- A) człowieki
- B) ludzie
- C) człowiecy
- D) ludziowie
Jaka jest liczba mnoga rzeczownika 'oko' w znaczeniu dosłownym?
- A) oka
- B) okna
- C) oczy
- D) oczów
Jaka jest liczba mnoga rzeczownika 'ucho' (część ciała)?
- A) uszy
- B) ucha
- C) uchy
- D) uszów
Jaki jest dopełniacz liczby mnogiej rzeczownika 'przyjaciel'?
- A) przyjacieli
- B) przyjaciołów
- C) przyjaciół
- D) przyjacielów
Jaki jest dopełniacz liczby mnogiej rzeczownika 'pieniądz'?
- A) pieniędzy
- B) pieniądzów
- C) pieniądzy
- D) pieniędzów
Skąd pochodzą formy 'oczy' i 'uszy'?
- A) Z liczby mnogiej regularnej
- B) Z dawnej liczby podwójnej
- C) Z zapożyczeń obcych
- D) Z gwary regionalnej
Jaka jest liczba mnoga rzeczownika 'przyjaciel'?
- A) przyjaciele
- B) przyjaciela
- C) przyjacielowie
- D) przyjaciołowie
Które zdanie zawiera błąd?
- A) Mam dwoje oczu.
- B) Widziałem dzieci na placu.
- C) To są moi przyjaciołowie.
- D) Mam mało pieniędzy.
Jak odmienia się rzeczownik 'tydzień' w dopełniaczu?
- A) tydnia
- B) tygodnia
- C) tygodniu
- D) tydniowi
Rzeczowniki z inną podstawą w liczbie mnogiej
Niektóre rzeczowniki zmieniają w liczbie mnogiej nie tylko końcówkę, lecz także swój temat fleksyjny, czyli część wyrazu, do której dodajemy końcówki. Przykładem jest 'człowiek', który w liczbie mnogiej zamienia się w zupełnie inny wyraz 'ludzie', pochodzący z innego rdzenia historycznego.
Podobnie rzeczownik 'dziecko' w liczbie mnogiej przyjmuje formę 'dzieci', która jest wyjątkiem od regularnej odmiany rzeczowników rodzaju nijakiego. Tego typu wyjątki trzeba po prostu zapamiętać, ponieważ nie da się ich wyprowadzić z reguł odmiany rzeczowników rodzaju nijakiego.
Rzeczowniki 'oko' i 'ucho'
Rzeczowniki 'oko' i 'ucho' w liczbie pojedynczej odmieniają się regularnie jak inne rzeczowniki rodzaju nijakiego, ale w liczbie mnogiej przyjmują wyjątkowe formy 'oczy' i 'uszy', pochodzące z dawnej liczby podwójnej, która istniała w staropolszczyźnie.
Warto zapamiętać, że gdy mówimy o oczach i uszach w znaczeniu dosłownym, czyli częściach ciała, stosujemy te nieregularne formy, natomiast w znaczeniach przenośnych, np. 'oka' sieci czy 'ucha' od garnka, odmiana bywa regularna.
Rzeczownik 'przyjaciel' i inne wyjątki
Rzeczownik 'przyjaciel' w liczbie mnogiej ma formę 'przyjaciele', a w dopełniaczu liczby mnogiej 'przyjaciół', co różni się od typowej odmiany rzeczowników męskoosobowych zakończonych na spółgłoskę miękką.
Do rzeczowników o nietypowej odmianie należy też 'pieniądz', którego dopełniacz liczby mnogiej brzmi 'pieniędzy', a nie 'pieniądzów', oraz 'tydzień', odmieniający się według wzoru z ruchomą samogłoską: tygodnia, tygodniowi.
Co trzeba umieć
- Wskazywać rzeczowniki o nietypowej odmianie w tekście.
- Poprawnie odmieniać wyrazy 'dziecko', 'człowiek', 'oko', 'ucho', 'przyjaciel'.
- Rozpoznawać różnicę między znaczeniem dosłownym a przenośnym rzeczowników 'oko' i 'ucho'.
- Stosować poprawną formę dopełniacza liczby mnogiej rzeczownika 'pieniądz'.
- Unikać tworzenia regularnych form tam, gdzie obowiązuje wyjątek.
Typowe błędy
- Tworzenie błędnej formy dopełniacza liczby mnogiej, np. *dzieciów, zamiast poprawnej formy 'dzieci'.
- Mówienie 'przyjaciołów' zamiast poprawnego 'przyjaciół' w dopełniaczu.
- Używanie formy 'oka' zamiast 'oczy', gdy mowa o częściach ciała w liczbie mnogiej.
- Tworzenie regularnej liczby mnogiej od rzeczownika 'człowiek' zamiast poprawnej formy 'ludzie'.
Krótkie pytania i odpowiedzi
Dlaczego rzeczownik 'człowiek' ma inną liczbę mnogą?
Bo historycznie forma 'ludzie' pochodzi z innego rdzenia, a oba wyrazy uzupełniają się w odmianie.
Czym jest liczba podwójna, po której pozostały formy 'oczy' i 'uszy'?
To dawna kategoria gramatyczna oznaczająca dokładnie dwa przedmioty, np. parę oczu czy uszu.
Czy forma 'przyjaciołów' jest kiedykolwiek poprawna?
Nie, we współczesnej polszczyźnie jedyną poprawną formą dopełniacza jest 'przyjaciół'.
Jak zapamiętać formę 'pieniędzy'?
Warto skojarzyć ją z wymianą ą na ę, podobnie jak w innych rzeczownikach z ruchomą samogłoską nosową.
Czy rzeczownik 'oko' zawsze ma nieregularną liczbę mnogą?
Nie, w znaczeniach przenośnych, np. oka w sieci rybackiej, liczba mnoga bywa regularna: oka.
FAQ
Dlaczego niektóre rzeczowniki mają tak nietypową odmianę?
Bo pochodzą z bardzo dawnych form języka polskiego i zachowały ślady kategorii gramatycznych, które dziś już nie istnieją, jak liczba podwójna.
Czy warto uczyć się tych wyjątków na pamięć?
Tak, ponieważ są to słowa używane codziennie i błędna odmiana łatwo rzuca się w oczy w mowie i piśmie.
Jakie są najczęstsze błędy w odmianie rzeczowników nietypowych?
Często popełnia się błędy, próbując stosować regularne końcówki, np. mówiąc 'dziecka' zamiast 'dzieci' w liczbie mnogiej, 'człowieki' zamiast 'ludzie' czy 'przyjaciołów' zamiast 'przyjaciół'.
Jak sprawdzić poprawną formę trudnego rzeczownika?
Najlepiej skorzystać ze słownika poprawnej polszczyzny lub odmiany wyrazów dostępnej online.
Stwórz własny test · Zrób fiszki
Poprzednia lekcja: Bliżej języka: Jak rozróżnić rzeczowniki własne i pospolite? Następna lekcja: Barbara Gawryluk, Dziewczynka z fotografii (fragmenty)