Pisownia wyrazów z ę i ą w zakończeniu – test i pytania, język polski klasa 5

Końcówki -ę oraz -ą sprawiają uczniom wiele kłopotów, ponieważ w szybkiej mowie często brzmią jak -em, -om lub -am. Lekcja porządkuje zasady pisowni tych końcówek w czasownikach i rzeczownikach oraz pokazuje, jak unikać najczęstszych błędów.

Najważniejsze w 30 sekund

Czasowniki w 1. osobie liczby pojedynczej czasu teraźniejszego mają końcówkę -ę, np. piszę, robię, proszę.
Czasowniki w 3. osobie liczby mnogiej czasu teraźniejszego kończą się na -ą, np. robią, proszą, piszą.
Rzeczowniki w bierniku liczby pojedynczej (kogo? co?) często kończą się na -ę, np. lubię piosenkę.
Rzeczowniki w narzędniku liczby pojedynczej (z kim? z czym?) kończą się na -ą, np. z piosenką, z koleżanką.
Nigdy nie zapisujemy tych końcówek jako -em/-om, mimo że tak bywają wymawiane w szybkiej mowie potocznej.

Test: Ortografia dla każdego: Pisownia wyrazów z ę i ą w zakończeniu – 10 pytań

Jaką końcówkę ma czasownik w 1. osobie liczby pojedynczej czasu teraźniejszego?
- A) -om
- B) -ę
- C) -em
- D) -ą
Jaką końcówkę ma czasownik w 3. osobie liczby mnogiej czasu teraźniejszego?
- A) -ą
- B) -om
- C) -em
- D) -ę
Która forma jest poprawna?
- A) Oni piszom list
- B) Oni piszą list
- C) Oni piszem list
- D) Oni piszon list
Która forma jest poprawna?
- A) Ja widzem kolegę
- B) Ja widzą kolegę
- C) Ja widzę kolegę
- D) Ja widzom kolegę
Jaki przypadek rzeczownika żeńskiego kończy się zwykle na -ę?
- A) Mianownik
- B) Biernik
- C) Narzędnik
- D) Miejscownik
Jaki przypadek rzeczownika żeńskiego kończy się zwykle na -ą?
- A) Narzędnik
- B) Dopełniacz
- C) Biernik
- D) Wołacz
Które pytanie pomoże ustalić, czy zapisać -ę czy -ą w rzeczowniku?
- A) Jaki? jaka?
- B) Gdzie? kiedy?
- C) Kogo? co? / z kim? z czym?
- D) Dlaczego?
Wskaż poprawnie zapisane zdanie.
- A) Idę z koleżanką do kina.
- B) Idę z koleżankom do kina.
- C) Idę z koleżankem do kina.
- D) Idę z koleżaki do kina.
Dlaczego w szybkiej mowie łatwo pomylić -ę z -em?
- A) Bo to te same głoski
- B) Bo nosówka bywa redukowana w wymowie potocznej
- C) Bo zasady się zmieniły
- D) Bo -em jest poprawne w piśmie
Która forma jest błędna?
- A) Proszę o pomoc.
- B) Oni proszą o pomoc.
- C) Oni proszom o pomoc.
- D) Ja proszę mamę.

Zasada pisowni -ę w czasownikach i rzeczownikach

Końcówkę -ę zapisujemy w czasownikach pierwszej osoby liczby pojedynczej czasu teraźniejszego, na przykład: robię, proszę, widzę, śpię. W szybkiej, niedbałej mowie końcówka ta bywa wymawiana jak -em, jednak w piśmie zawsze musi pozostać nosowe -ę, ponieważ to ono jest poprawną formą gramatyczną czasownika.

Końcówkę -ę spotykamy też w rzeczownikach rodzaju żeńskiego w bierniku liczby pojedynczej, odpowiadającym na pytania kogo? co?, na przykład: widzę koleżankę, czytam książkę, lubię muzykę. Warto przy wątpliwościach zadać pytanie przypadka, co pomaga rozpoznać właściwą końcówkę i uniknąć pomyłki z wymową.

Zasada pisowni -ą w czasownikach i rzeczownikach

Końcówkę -ą zapisujemy w czasownikach trzeciej osoby liczby mnogiej czasu teraźniejszego, na przykład: robią, proszą, widzą, śpią. Ta końcówka bywa w mowie potocznej wymawiana jak -om, dlatego szczególnie łatwo o błąd, jeśli piszemy zbyt szybko, nie zastanawiając się nad formą gramatyczną wyrazu.

Rzeczowniki rodzaju żeńskiego w narzędniku liczby pojedynczej, odpowiadające na pytania z kim? z czym?, również kończą się na -ą, na przykład: idę z koleżanką, piszę nową kredką, rozmawiam z nauczycielką. Pomocne jest tutaj zadanie pytania przypadka, które jednoznacznie wskazuje poprawną końcówkę wyrazu.

Jak sprawdzać poprawność pisowni i unikać błędów

Najskuteczniejszym sposobem sprawdzenia poprawnej pisowni jest zadanie pytania gramatycznego: dla czasowników – kto? co robi? (oni robią), dla rzeczowników – kogo? co? (biernik) lub z kim? z czym? (narzędnik). Taka analiza pozwala uniknąć pomyłek wynikających z szybkiej, niedbałej wymowy, w której nosówki często ulegają redukcji.

Dobrym ćwiczeniem jest też porównywanie form liczby pojedynczej i mnogiej tego samego czasownika, na przykład: ja proszę – oni proszą, ja widzę – oni widzą. Takie zestawienia pomagają zapamiętać, że -ę pojawia się przy jednej osobie, a -ą przy wielu osobach wykonujących czynność.

Co trzeba umieć

Rozpoznać końcówkę -ę w czasownikach 1. osoby liczby pojedynczej.
Rozpoznać końcówkę -ą w czasownikach 3. osoby liczby mnogiej.
Zastosować końcówkę -ę w bierniku rzeczowników żeńskich.
Zastosować końcówkę -ą w narzędniku rzeczowników żeńskich.
Zadawać pytania gramatyczne pomagające ustalić poprawną pisownię.
Odróżnić poprawny zapis od błędnej wymowy potocznej (-em, -om).

Typowe błędy

Zapisywanie -em zamiast -ę pod wpływem szybkiej wymowy, np. błędne „robiem” zamiast „robię”.
Zapisywanie -om zamiast -ą, np. błędne „oni piszom” zamiast „oni piszą”.
Mylenie biernika z narzędnikiem przy rzeczownikach żeńskich i w efekcie błędny wybór -ę lub -ą.
Niezadawanie pytania przypadka lub osoby przed zapisaniem końcówki wyrazu.

Krótkie pytania i odpowiedzi

Jaką końcówkę zapisujemy w czasowniku 'ja robię'?

Końcówkę -ę, czyli: robię.

Jaką końcówkę zapisujemy w czasowniku 'oni robią'?

Końcówkę -ą, czyli: robią.

Na jakie pytania odpowiada biernik?

Na pytania kogo? co?

Na jakie pytania odpowiada narzędnik?

Na pytania z kim? z czym?

Dlaczego nie należy zapisywać 'piszom' zamiast 'piszą'?

Ponieważ jest to błąd ortograficzny wynikający z sugerowania się wymową potoczną. Poprawna końcówka gramatyczna w 3. osobie liczby mnogiej czasowników to -ą, nawet jeśli w mowie może ona brzmieć jak -om.

FAQ

Czy zasady pisowni -ę i -ą dotyczą tylko czasowników i rzeczowników?

Zasady te mają zastosowanie przede wszystkim w odmianie czasowników (1. os. l.p. -ę, 3. os. l.mn. -ą) oraz rzeczowników rodzaju żeńskiego (biernik -ę, narzędnik -ą). W innych częściach mowy mogą występować końcówki podobne, ale rządzą się innymi regułami ortograficznymi.

Jak szybko sprawdzić poprawną formę czasownika?

Wystarczy ustalić osobę i liczbę: pojedyncza pierwsza osoba to -ę, mnoga trzecia osoba to -ą.

Czy błędy typu 'piszom' są częste u uczniów?

Tak, wynikają z naśladowania wymowy potocznej, dlatego warto ćwiczyć pisownię na głos i pisemnie.

Jak odróżnić pisownię -ę od -ą w rzeczownikach?

Zawsze pomogą pytania przypadków: jeśli odpowiada na pytania kogo? co? (biernik), to piszemy -ę (np. widzę książkę); jeśli na pytania z kim? z czym? (narzędnik), to piszemy -ą (np. idę z książką).

Stwórz własny test · Zrób fiszki

Poprzednia lekcja: Hanna Januszewska, Lwy Następna lekcja: Bliżej języka: Z jakich części składają się wyrazy odmienne?