Sposoby wzbogacania słownictwa – test i pytania, polski klasa 8
Słownictwo języka polskiego rozwija się dzięki kilku mechanizmom: zapożyczeniom z innych języków, tworzeniu neologizmów, derywacji słowotwórczej oraz zmianom znaczeniowym istniejących wyrazów. Dzięki nim język nadąża za nowymi zjawiskami technologicznymi, kulturowymi i społecznymi.
Najważniejsze w 30 sekund
- Zapożyczenia to wyrazy przejęte z innych języków, np. komputer (z ang.), kurtka (z fr.).
- Neologizmy to nowo utworzone wyrazy, np. esemes, selfie, lajkować.
- Derywacja to tworzenie nowych wyrazów od istniejących, np. nauczyciel → nauczycielka.
- Zrosty i złożenia łączą dwa wyrazy w jeden, np. pierwszoplanowy, listonosz.
- Zmiana znaczenia (np. myszka komputerowa) to też sposób wzbogacania słownictwa.
Test: Kształcenie językowe: Sposoby wzbogacania słownictwa – 11 pytań
Czym jest zapożyczenie?
- A) Wyrazem przejętym z innego języka
- B) Nowym wyrazem utworzonym od podstawy rodzimej
- C) Połączeniem dwóch rdzeni
- D) Skrótem nazwy własnej
Z jakiego języka pochodzi najwięcej współczesnych zapożyczeń?
- A) Z łaciny
- B) Z angielskiego
- C) Z francuskiego
- D) Z czeskiego
Co to jest neologizm?
- A) Wyraz przestarzały
- B) Nowo utworzony wyraz nazywający nowe zjawisko
- C) Zapożyczenie z łaciny
- D) Błąd językowy
Który wyraz powstał w drodze derywacji od słowa „pisać”?
- A) pismo
- B) dopisać
- C) pisarz
- D) wszystkie powyższe
Co to jest kalka językowa?
- A) Dosłowne tłumaczenie obcego wyrażenia
- B) Skrót wyrazu
- C) Błąd ortograficzny
- D) Forma czasu przeszłego
Który wyraz jest złożeniem z samogłoską łączącą?
- A) Białystok
- B) listonosz
- C) czarnoziem
- D) krótkowzroczny
Który wyraz jest zrostem?
- A) wodospad
- B) Białystok
- C) listonosz
- D) parowóz
Jak nazywa się zjawisko nadania istniejącemu wyrazowi nowego znaczenia?
- A) Derywacja
- B) Zapożyczenie
- C) Zmiana znaczeniowa
- D) Neologizm leksykalny
Który przykład to zapożyczenie właściwe, zachowujące obcą formę?
- A) drapacz chmur
- B) dżinsy
- C) wieżowiec
- D) robić dobrą minę
Jaki formant tworzy rzeczownik „nauczycielka” od słowa „nauczyciel”?
- A) Przedrostek
- B) Przyrostek
- C) Samogłoska łącząca
- D) Końcówka fleksyjna
Dlaczego język potrzebuje nowych wyrazów?
- A) Żeby nazwać nowe zjawiska i przedmioty
- B) Żeby zastąpić wszystkie stare słowa
- C) Żeby uprościć gramatykę
- D) Żeby usunąć zapożyczenia
Zapożyczenia i ich źródła
Zapożyczenia to wyrazy przejęte z innych języków, które z czasem zadomawiają się w polszczyźnie i są odmieniane według polskich reguł gramatycznych. Najstarsze zapożyczenia pochodzą z łaciny i greki (np. szkoła, biblioteka), średniowieczne i renesansowe z niemieckiego (np. rynek, burmistrz) oraz włoskiego (np. pomidor, parasol), a współczesne najczęściej z angielskiego (np. komputer, internet, weekend).
Zapożyczenia dzielimy na właściwe, czyli zachowujące obcą formę (np. dżinsy, keczup), oraz kalki, czyli dosłowne tłumaczenia obcych wyrażeń na język polski (np. drapacz chmur z angielskiego skyscraper, wieżowiec dotykający nieba). Kalki frazeologiczne, takie jak robić dobrą minę do złej gry, często wywodzą się z francuskiego lub niemieckiego i funkcjonują już jako naturalne polskie zwroty.
Neologizmy i derywacja słowotwórcza
Neologizmy to wyrazy nowo utworzone, odpowiadające na potrzebę nazwania nowego zjawiska, przedmiotu lub czynności – np. smartfon, selfie, lajkować, obserwować (w sensie śledzić czyjś profil w mediach społecznościowych). Powstają one najczęściej w wyniku rozwoju technologii, dlatego najwięcej neologizmów pojawia się współcześnie w języku internetu i mediów.
Derywacja, czyli tworzenie nowych wyrazów od już istniejących za pomocą przedrostków, przyrostków lub końcówek, jest najbardziej produktywnym sposobem wzbogacania słownictwa w polszczyźnie. Od rzeczownika nauczyciel możemy utworzyć nauczycielka (przyrostek), nauczycielski (przymiotnik), nauczycielstwo (zbiorowość), a od czasownika pisać – napisać, dopisać, przepisać, wypisać – każdy przedrostek zmienia znaczenie czynności.
Złożenia, zrosty i zmiana znaczenia
Złożenia i zrosty to wyrazy powstałe z połączenia dwóch rdzeni w jeden nowy wyraz. Złożenia łączy się samogłoską łączącą, np. listonosz (list + nosić), wodospad (woda + spadać), a zrosty powstają z połączenia dwóch wyrazów bez samogłoski łączącej, pisanych razem, np. Białystok, czarnoziem, krótkowzroczny.
Kolejnym sposobem wzbogacania słownictwa jest zmiana znaczenia istniejącego wyrazu, czyli nadanie mu nowego sensu bez zmiany formy. Przykładem jest słowo myszka, które pierwotnie oznaczało tylko zwierzę, a dziś odnosi się też do urządzenia komputerowego, albo słowo link, zapożyczone i dostosowane do nazwania odnośnika internetowego, mimo że pierwotnie oznaczało ogniwo łańcucha.
Co trzeba umieć
- Rozpoznać zapożyczenie i wskazać język, z którego pochodzi.
- Odróżnić neologizm od derywatu słowotwórczego.
- Wskazać przedrostek lub przyrostek tworzący nowe znaczenie wyrazu.
- Odróżnić złożenie od zrostu na podstawie obecności samogłoski łączącej.
Typowe błędy
- Mylenie zapożyczenia z neologizmem, choć neologizm może być rodzimym tworem.
- Pomijanie samogłoski łączącej przy rozpoznawaniu złożeń (np. błędny zapis listonosz jako zrost).
- Nieumiejętność wskazania przedrostka zmieniającego znaczenie czasownika (pisać vs. dopisać).
- Traktowanie kalki językowej jako wyrazu rodzimego, podczas gdy jest to dosłowne tłumaczenie obcego zwrotu.
Krótkie pytania i odpowiedzi
Jakie są główne sposoby wzbogacania słownictwa?
Zapożyczenia, neologizmy, derywacja słowotwórcza, złożenia i zrosty oraz zmiana znaczenia istniejących wyrazów.
Czym różni się zapożyczenie właściwe od kalki?
Zapożyczenie właściwe zachowuje obcą formę wyrazu, a kalka jest dosłownym tłumaczeniem obcego wyrażenia na polski.
Jak powstaje derywat słowotwórczy?
Powstaje przez dodanie przedrostka, przyrostka lub końcówki do istniejącego wyrazu, np. pisać → dopisać.
Czym różni się złożenie od zrostu?
Złożenie łączy dwa rdzenie samogłoską łączącą (listonosz), a zrost zapisuje je razem bez takiej samogłoski (Białystok).
Podaj przykład zmiany znaczenia wyrazu.
Słowo myszka pierwotnie oznaczało zwierzę, a dziś odnosi się też do urządzenia komputerowego.
FAQ
Czy neologizmy zawsze pochodzą z angielskiego?
Nie, mogą powstawać też z rodzimych wyrazów, np. przez derywację, jak słowo lajkować od zapożyczonego like.
Czy kalka językowa jest błędem?
Nie, to naturalny sposób adaptacji obcych zwrotów, o ile nie narusza polskiej składni, np. robić dobrą minę do złej gry.
Czy każde zapożyczenie się odmienia?
Większość tak, ale niektóre, zwłaszcza najnowsze, bywają nieodmienne, np. online, show.
Jak rozpoznać derywat w zdaniu?
Trzeba znaleźć podstawę słowotwórczą i formant, który dodano, np. nauczyciel + ka = nauczycielka.
Stwórz własny test · Zrób fiszki
Poprzednia lekcja: Szkoła mówienia i pisania: Jak doskonalić technikę pisania rozprawki? Następna lekcja: Kształcenie językowe: Czym jest styl języka? Jakie style wyróżniamy?