Dziedziczenie cech u człowieka – test i pytania, biologia klasa 8

Człowiek dziedziczy po rodzicach zarówno cechy widoczne na zewnątrz, jak kolor oczu czy kształt uszu, jak i cechy niewidoczne, w tym predyspozycje do niektórych chorób. Zasady dziedziczenia poznane na przykładzie grochu Mendla sprawdzają się również u ludzi, choć bywają bardziej złożone.

Najważniejsze w 30 sekund

• Każdy człowiek ma 46 chromosomów ułożonych w 23 pary, w tym 22 pary autosomów i 1 parę chromosomów płci.
• Kolor oczu zależy od kilku genów, ale allel brązowego koloru jest zwykle dominujący nad allelem niebieskiego.
• Choroby jednogenowe, np. mukowiscydoza, dziedziczą się według praw Mendla (allel recesywny).
• Cechy wielogenowe, jak wzrost czy kolor skóry, zależą od wielu genów i wpływu środowiska.
• Rodowód (drzewo genealogiczne) pozwala śledzić sposób dziedziczenia cech w rodzinie.

Cechy jednogenowe u człowieka

Niektóre cechy człowieka są warunkowane przez jedną parę alleli i dziedziczą się zgodnie z prawami Mendla. Przykładem jest zdolność do zwijania języka w rurkę (cecha dominująca) czy obecność dołeczków w policzkach. Innym przykładem jednogenowym są niektóre choroby dziedziczne, takie jak mukowiscydoza czy fenyloketonuria, wywoływane przez allel recesywny.

W przypadku chorób recesywnych objawy ujawniają się tylko wtedy, gdy dziecko odziedziczy allel recesywny od obojga rodziców, nawet jeśli rodzice sami są zdrowymi nosicielami (heterozygotami). Dlatego dwoje zdrowych rodziców może urodzić dziecko chore, jeśli oboje są nosicielami tego samego recesywnego allelu.

Cechy wielogenowe i wpływ środowiska

Wiele cech człowieka, takich jak wzrost, kolor skóry czy masa ciała, zależy od współdziałania wielu genów jednocześnie, dlatego nazywamy je cechami wielogenowymi lub poligenowymi. W ich przypadku nie obserwujemy prostego podziału na dwie wyraźne kategorie, lecz całą gamę pośrednich wartości, na przykład różne odcienie koloru skóry.

Na ujawnienie się cech wielogenowych wpływa dodatkowo środowisko, w którym żyje organizm. Wzrost człowieka zależy nie tylko od genów odziedziczonych po rodzicach, ale także od sposobu odżywiania, aktywności fizycznej czy przebytych chorób w dzieciństwie, co pokazuje, że fenotyp jest efektem współdziałania genotypu i warunków życia.

Rodowody i analiza dziedziczenia w rodzinie

Rodowód, czyli drzewo genealogiczne rodziny, jest narzędziem wykorzystywanym do śledzenia sposobu dziedziczenia danej cechy lub choroby na przestrzeni kilku pokoleń. Na schemacie rodowodu zaznacza się mężczyzn i kobiety różnymi symbolami oraz wskazuje, u kogo dana cecha występuje, a u kogo nie.

Analiza rodowodu pozwala lekarzom genetykom określić, czy dana choroba dziedziczy się w sposób dominujący czy recesywny, oraz oszacować ryzyko wystąpienia choroby u kolejnych dzieci w rodzinie. Takie poradnictwo genetyczne jest szczególnie ważne dla par planujących potomstwo, w których rodzinach występowały choroby dziedziczne.

Co trzeba umieć

• Podać przykłady cech jednogenowych i wielogenowych u człowieka.
• Wyjaśnić, dlaczego zdrowi rodzice mogą mieć dziecko z chorobą recesywną.
• Opisać, czym jest rodowód i do czego służy w genetyce człowieka.
• Wyjaśnić wpływ środowiska na ujawnianie się cech wielogenowych.
• Rozróżnić cechę dominującą od recesywnej na wybranym przykładzie u człowieka.

Typowe błędy

1. Przekonanie, że wszystkie cechy człowieka zależą tylko od jednego genu.
2. Mylenie nosiciela choroby recesywnej z osobą chorą.
3. Pomijanie wpływu środowiska na cechy wielogenowe, np. wzrost.
4. Błędne odczytywanie symboli na schemacie rodowodu.
5. Zakładanie, że choroba genetyczna zawsze ujawnia się u każdego pokolenia.

Krótkie pytania i odpowiedzi

Czym różni się nosiciel choroby recesywnej od osoby chorej?

Nosiciel (heterozygota) ma jeden allel zdrowy i jeden chorobowy, dzięki czemu nie choruje, natomiast osoba chora jest homozygotą recesywną z dwoma allelami chorobowymi.

Dlaczego kolor oczu nie zawsze jest prostym przykładem dziedziczenia jednogenowego?

Choć w uproszczeniu kolor brązowy jest dominujący nad niebieskim, w rzeczywistości o odcieniu koloru oczu decyduje współdziałanie kilku genów.

Czym są czynniki środowiskowe wpływające na fenotyp?

To np. dieta, warunki klimatyczne, styl życia czy przebyte choroby, które mogą zmieniać sposób ujawnienia się cech zakodowanych w genach.

Jak symbolicznie oznacza się mężczyzn i kobiety na rodowodzie?

Mężczyzn oznacza się zwykle kwadratem, a kobiety kołem; wypełniony symbol oznacza osobę z daną cechą lub chorobą.

Czy choroby wielogenowe dziedziczą się zgodnie z prostymi proporcjami Mendla?

Nie, ponieważ zależą od wielu genów i czynników środowiskowych, więc nie dają prostych proporcji 3:1 jak cechy jednogenowe.

Co to jest kariotyp?

Kariotyp to uporządkowany zestaw wszystkich chromosomów komórki danego organizmu, np. człowieka, ułożony według wielkości i kształtu.

FAQ

Dlaczego warto badać rodowód rodziny przed planowaniem dziecka?

Analiza rodowodu pozwala lekarzowi genetykowi ocenić prawdopodobieństwo wystąpienia choroby dziedzicznej u przyszłego potomstwa i zaproponować odpowiednie badania.

Czy dziecko może odziedziczyć cechę lub chorobę, której nie ma żadne z rodziców?

Tak, jeśli oboje rodzice są nosicielami allelu recesywnego, ich dziecko może urodzić się z cechą lub chorobą recesywną niewidoczną u rodziców.

Dlaczego rodzeństwo różni się wyglądem, mimo że ma tych samych rodziców?

Podczas mejozy allele rozdzielają się losowo do gamet, dlatego każde dziecko otrzymuje inną kombinację alleli od matki i ojca.

Czy środowisko może zmienić geny dziedziczone przez dziecko?

Środowisko nie zmienia sekwencji genów, ale wpływa na to, jak dana cecha wielogenowa się ujawni, np. na ostateczny wzrost czy masę ciała.

Stwórz własny test · Zrób fiszki

Poprzednia lekcja: Podstawowe prawa dziedziczenia Następna lekcja: Dziedziczenie płci u człowieka

Cały dział: Genetyka

• Dziedziczenie płci u człowieka
• Dziedziczenie grup krwi
• Mutacje
• Czym jest genetyka?
• Nośnik informacji genetycznej – DNA