Dziedziczenie płci u człowieka – test i pytania, biologia klasa 8

O płci dziecka decyduje chromosom przekazany przez ojca, ponieważ to mężczyzna posiada w swoich komórkach zarówno chromosom X, jak i Y. Chromosomy płci przenoszą też geny warunkujące tzw. cechy sprzężone z płcią, w tym niektóre choroby.

Najważniejsze w 30 sekund

• Kobieta ma genotyp płci XX, mężczyzna XY.
• O płci dziecka decyduje chromosom (X lub Y) przekazany przez plemnik ojca, ponieważ matka zawsze daje chromosom X.
• Cechy warunkowane przez geny zlokalizowane na chromosomie X nazywamy cechami sprzężonymi z płcią.
• Hemofilia i daltonizm to przykłady chorób recesywnych sprzężonych z chromosomem X, znacznie częstsze u mężczyzn.
• Mężczyzna chory na cechę recesywną sprzężoną z X przekazuje ją wszystkim córkom jako nosicielkom, a nie synom.

Chromosomy płci X i Y

Człowiek ma 23 pary chromosomów, z czego 22 pary to autosomy jednakowe u obu płci, a jedna para to chromosomy płci. Kobiety mają dwa chromosomy X (genotyp XX), natomiast mężczyźni mają jeden chromosom X i jeden chromosom Y (genotyp XY). Chromosom Y jest znacznie mniejszy od X i zawiera mniej genów, w tym gen decydujący o rozwoju cech męskich.

Podczas mejozy kobieta wytwarza komórki jajowe zawierające zawsze chromosom X, ponieważ ma tylko taki chromosom płci do przekazania. Mężczyzna natomiast produkuje plemniki dwojakiego rodzaju: połowę z chromosomem X i połowę z chromosomem Y, dlatego to właśnie ojciec decyduje, czy urodzi się córka, czy syn.

Cechy sprzężone z płcią

Cechy sprzężone z płcią są warunkowane przez geny leżące na chromosomie X, które nie mają swoich odpowiedników na znacznie krótszym chromosomie Y. Dlatego u mężczyzn, mających tylko jeden chromosom X, nawet pojedynczy allel recesywny na tym chromosomie ujawnia się w fenotypie, bez potrzeby posiadania drugiej kopii.

Przykładami takich cech są daltonizm, czyli zaburzenie rozpoznawania barw, oraz hemofilia, czyli choroba polegająca na zaburzeniach krzepnięcia krwi. Obie choroby występują znacznie częściej u mężczyzn niż u kobiet, ponieważ kobieta musiałaby odziedziczyć allel recesywny na obu chromosomach X, co zdarza się rzadziej.

Dziedziczenie cech sprzężonych z płcią w rodzinie

Kobieta będąca heterozygotyczną nosicielką allelu recesywnego sprzężonego z płcią (np. hemofilii) sama jest zdrowa, ale może przekazać ten allel zarówno córkom, jak i synom. Jej synowie mają 50% szans na odziedziczenie chorobowego allelu i zachorowanie, ponieważ mają tylko jeden chromosom X.

Mężczyzna chory na cechę sprzężoną z chromosomem X przekazuje swój jedyny chromosom X wszystkim córkom, które stają się nosicielkami, natomiast synom przekazuje chromosom Y, więc żaden syn nie odziedziczy po ojcu tej choroby. Analiza rodowodu rodziny pozwala rozpoznać ten charakterystyczny wzorzec dziedziczenia.

Co trzeba umieć

• Podać genotypy płci kobiety i mężczyzny (XX i XY).
• Wyjaśnić, dlaczego to ojciec decyduje o płci dziecka.
• Wymienić przykłady cech sprzężonych z chromosomem X (hemofilia, daltonizm).
• Wyjaśnić, dlaczego choroby sprzężone z X częściej dotyczą mężczyzn.
• Opisać sposób dziedziczenia cechy sprzężonej z płcią w rodowodzie.

Typowe błędy

1. Przekonanie, że to matka decyduje o płci dziecka.
2. Mylenie chromosomów płci z autosomami.
3. Zapominanie, że mężczyzna ma tylko jeden chromosom X, więc allel recesywny od razu się ujawnia.
4. Mylenie nosicielki choroby sprzężonej z płcią z osobą chorą.
5. Błędne przekonanie, że ojciec chory na hemofilię przekaże ją synom.

Krótkie pytania i odpowiedzi

Dlaczego to nie matka decyduje o płci dziecka?

Matka ma tylko chromosomy X, więc każda jej komórka jajowa niesie chromosom X; to plemnik ojca, niosący X lub Y, decyduje o płci zarodka.

Co się stanie, jeśli córka odziedziczy chory chromosom X od ojca i zdrowy od matki?

Córka stanie się zdrową nosicielką, ponieważ jej drugi, zdrowy chromosom X od matki zrekompensuje działanie allelu recesywnego.

Dlaczego chromosom Y jest mniejszy od X?

Chromosom Y zawiera znacznie mniej genów niż chromosom X i odpowiada głównie za determinację cech męskich oraz rozwój jąder.

Czy syn może odziedziczyć hemofilię po ojcu?

Nie, ponieważ ojciec przekazuje synowi chromosom Y, a nie X, więc chory allel sprzężony z X nie trafia bezpośrednio od ojca do syna.

Jak nosicielka choroby sprzężonej z X przekazuje ją dalej?

Nosicielka ma 50% szans przekazać chory chromosom X zarówno córkom (zostają nosicielkami), jak i synom (zachorują).

Czy daltonizm jest chorobą dziedziczną?

Tak, daltonizm jest cechą recesywną sprzężoną z chromosomem X, dlatego znacznie częściej występuje u mężczyzn.

FAQ

Dlaczego chłopcy częściej chorują na choroby sprzężone z chromosomem X niż dziewczynki?

Chłopcy mają tylko jeden chromosom X, więc pojedynczy allel recesywny na nim od razu ujawnia się jako choroba, bez potrzeby drugiej kopii.

Czy można przewidzieć płeć dziecka na podstawie genotypu matki?

Nie, genotyp matki zawsze daje chromosom X; o płci decyduje wyłącznie to, czy plemnik ojca niesie chromosom X czy Y.

Jak w rodowodzie rozpoznać dziedziczenie sprzężone z płcią?

Charakterystyczne jest to, że choroba znacznie częściej pojawia się u mężczyzn w rodzinie, a przekazywana jest przez zdrowe matki-nosicielki.

Czy istnieją cechy sprzężone z chromosomem Y?

Tak, nazywa się je cechami holandrycznymi i przekazywane są wyłącznie z ojca na syna, ponieważ tylko mężczyźni mają chromosom Y.

Stwórz własny test · Zrób fiszki

Poprzednia lekcja: Dziedziczenie cech u człowieka Następna lekcja: Dziedziczenie grup krwi

Cały dział: Genetyka

• Dziedziczenie grup krwi
• Mutacje
• Czym jest genetyka?
• Nośnik informacji genetycznej – DNA
• Podziały komórkowe