Ukształtowanie powierzchni na mapach – test i pytania, geografia klasa 5

Mapa nie ma trzeciego wymiaru, a mimo to kartografowie potrafią na niej pokazać wysokość terenu. Służą do tego poziomice łączące punkty o tej samej wysokości oraz barwy hipsometryczne, czyli kolory przypisane konkretnym przedziałom wysokości.

Najważniejsze w 30 sekund

• Poziomica (izohipsa) łączy punkty o tej samej wysokości nad poziomem morza.
• Wysokość bezwzględna liczona jest od poziomu morza (0 m n.p.m.).
• Wysokość względna to różnica wysokości między dwoma punktami w terenie.
• Zieleń na mapie hipsometrycznej oznacza niziny (0–300 m n.p.m.), brąz – góry.
• Gęsto ułożone poziomice wskazują strome zbocze, rzadkie – łagodny stok.

Czym są poziomice i jak czytać ich przebieg

Poziomica to linia na mapie łącząca wszystkie punkty terenu położone na tej samej wysokości nad poziomem morza. Kartografowie rysują je co określoną liczbę metrów, np. co 10, 50 lub 100 metrów, w zależności od skali mapy i rzeźby terenu. Im więcej poziomic na danym obszarze, tym bardziej urozmaicona jest rzeźba – płaska nizina ma ich mało, a strome pasmo górskie bardzo dużo.

Odległość między sąsiednimi poziomicami informuje o nachyleniu stoku. Gdy poziomice leżą blisko siebie, zbocze jest strome, bo wysokość zmienia się szybko na krótkim odcinku. Gdy są rozstawione szeroko, teren wznosi się łagodnie. Charakterystyczny kształt litery V, skierowanej ostrzem w górę stoku, zwykle oznacza dolinę rzeczną, a odwrócone V – grzbiet lub cypel terenu.

Najwyższy punkt wzniesienia pokazuje najmniejsza, zamknięta poziomica w centrum układu, często oznaczona kropką z podaną dokładną wysokością – jest to tzw. kota wysokościowa. Dzięki kotom można odczytać precyzyjną wysokość szczytu, np. Rysy mają wysokość 2499 m n.p.m., mimo że leżą między poziomicami co 100 metrów.

Barwy hipsometryczne – kolory wysokości na mapie

Metoda barw hipsometrycznych przypisuje poszczególnym przedziałom wysokości konkretny kolor, dzięki czemu rzeźbę terenu można ocenić na pierwszy rzut oka, bez liczenia poziomic. Na typowej mapie fizycznej Polski niziny do 150 m n.p.m. są ciemnozielone, tereny 150–300 m jaśniejszą zielenią, wyżyny do 500 m żółte, pogórza pomarańczowe, a najwyższe partie gór (powyżej 1000 m) brązowe aż po fioletowe szczyty.

Kolor niebieski na mapach fizycznych nie oznacza wysokości, lecz głębokość mórz i jezior – im ciemniejszy odcień błękitu, tym głębsza woda. Dlatego barwy hipsometryczne czyta się osobno dla lądu i osobno dla akwenów, pamiętając, że skala kolorów po obu stronach linii brzegowej jest inna.

Warto pamiętać, że barwa na mapie to tylko przybliżenie – w obrębie jednego koloru teren może się różnić wysokością nawet o kilkadziesiąt lub kilkaset metrów. Dokładną wartość odczytuje się dopiero z poziomic lub punktów wysokościowych naniesionych na mapę.

Wysokość bezwzględna i względna – jak je liczyć

Wysokość bezwzględna to odległość pionowa punktu od średniego poziomu morza, podawana w metrach nad poziomem morza (m n.p.m.). Jest to wartość stała, niezależna od otoczenia – np. szczyt Śnieżki ma zawsze 1603 m n.p.m., niezależnie od tego, z której strony na niego patrzymy.

Wysokość względna to różnica wysokości bezwzględnych dwóch punktów, np. szczytu i podnóża góry. Oblicza się ją, odejmując wysokość niższego punktu od wyższego. Jeśli szczyt pagórka leży na 250 m n.p.m., a jego podnóże na 100 m n.p.m., wysokość względna wynosi 150 metrów – i właśnie tyle metrów trzeba faktycznie pokonać podczas wejścia na szczyt.

W Polsce występują także tereny leżące poniżej poziomu morza, czyli depresje. Najniżej położony punkt w kraju znajduje się we wsi Marzęcino na Żuławach Wiślanych i sięga 2,2 m poniżej poziomu morza. To pokazuje, że wysokość bezwzględna może przyjmować wartości ujemne.

Co trzeba umieć

• Wyjaśnić, czym jest poziomica i co oznacza jej gęstość na mapie.
• Odczytać wysokość bezwzględną punktu na podstawie poziomic i kot wysokościowych.
• Obliczyć wysokość względną między dwoma punktami terenu.
• Rozpoznać formy terenu (dolinę, grzbiet, szczyt) po kształcie poziomic.
• Powiązać barwy hipsometryczne z odpowiednimi przedziałami wysokości.

Typowe błędy

1. Mylenie wysokości bezwzględnej (od poziomu morza) z wysokością względną (różnicą dwóch punktów).
2. Odczytywanie koloru niebieskiego na lądzie jako wysokości, podczas gdy oznacza on głębokość wody.
3. Uznawanie gęstych poziomic za oznakę płaskiego terenu, zamiast stromego zbocza.
4. Pomijanie znaku depresji i traktowanie każdej wysokości jako dodatniej liczby metrów.

Krótkie pytania i odpowiedzi

Czy każda góra ma tylko jedną wysokość bezwzględną?

Tak, najwyższy punkt góry ma jedną, stałą wysokość bezwzględną liczoną od poziomu morza.

Czym różni się izohipsa od poziomicy?

To ta sama linia – izohipsa to fachowa nazwa poziomicy stosowana w kartografii.

Jaka jest wysokość względna pagórka, którego szczyt leży na 250 m n.p.m., a podnóże na 100 m n.p.m.?

Wysokość względna wynosi 150 metrów, czyli różnicę między 250 a 100 metrów.

Czy w Polsce są miejsca poniżej poziomu morza?

Tak, w Polsce występują depresje. Najniżej położony punkt kraju znajduje się we wsi Marzęcino na Żuławach Wiślanych i leży 2,2 m poniżej poziomu morza.

Co oznacza kolor niebieski na mapie hipsometrycznej?

Oznacza wodę – im ciemniejszy odcień, tym większa głębokość morza lub jeziora, nie wysokość lądu.

FAQ

Czy poziomice mogą się przecinać?

Nie, ponieważ jeden punkt terenu nie może mieć jednocześnie dwóch różnych wysokości (wyjątek stanowią pionowe urwiska).

Po co w praktyce przydaje się wysokość względna?

Pomaga ocenić, ile metrów podejścia czeka turystę, np. planującego wejście na szczyt góry.

Jak rozpoznać szczyt góry na mapie poziomicowej?

To najmniejsza, zamknięta poziomica w centrum, często z kotą wysokościową podającą dokładną wartość.

Czy mapa turystyczna zawsze ma barwy hipsometryczne?

Nie zawsze – część map turystycznych skupia się na samych poziomicach i cieniowaniu, bez pełnej kolorystyki wysokości.

Stwórz własny test · Zrób fiszki

Poprzednia lekcja: Odległości na mapie i w terenie Następna lekcja: Czytamy mapę najbliższej okolicy

Cały dział: Mapa Polski

• Czytamy mapę najbliższej okolicy
• Odległości na mapie i w terenie
• Co to jest krajobraz?
• Krajobraz nadmorski Wybrzeża Słowińskiego
• Krajobraz Pojezierza Mazurskiego