Demokracja szlachecka – test i pytania, historia klasa 6

Demokracja szlachecka to ustrój Rzeczypospolitej, w którym to szlachta decydowała o najważniejszych sprawach państwa. Opierał się na licznych przywilejach zdobywanych przez stan szlachecki od XIV do XVI wieku.

Najważniejsze w 30 sekund

Test: Demokracja szlachecka – 10 pytań

  1. Co głosiła konstytucja Nihil novi z 1505 roku?

    • A) Zakaz wydawania nowych praw bez zgody sejmu
    • B) Zniesienie poddaństwa chłopów
    • C) Wolną elekcję króla
    • D) Unię z Litwą

  2. Kto został wybrany w pierwszej wolnej elekcji w 1573 roku?

    • A) Henryk Walezy
    • B) Stefan Batory
    • C) Zygmunt August
    • D) Jan III Sobieski

  3. Co zapewniał przywilej jedlneńsko-krakowski?

    • A) Nietykalność osobistą szlachty
    • B) Wolną elekcję
    • C) Zniesienie cła
    • D) Prawo do bicia monety

  4. Z jakich stanów składał się sejm walny?

    • A) Król, senat, izba poselska
    • B) Król, mieszczanie, chłopi
    • C) Senat i duchowieństwo
    • D) Tylko izba poselska

  5. Co musiał zaprzysiąc każdy nowo wybrany król?

    • A) Artykuły henrykowskie
    • B) Konstytucję Nihil novi
    • C) Unię lubelską
    • D) Przywilej koszycki

  6. Kto wybierał posłów na sejm walny?

    • A) Szlachta na sejmikach ziemskich
    • B) Mieszczanie w miastach
    • C) Król osobiście
    • D) Biskupi

  7. Co ograniczał przywilej koszycki z 1374 roku?

    • A) Podatek łanowy
    • B) Wolną elekcję
    • C) Prawo do sądu
    • D) Prawo do handlu

  8. Kiedy wygasła dynastia Jagiellonów?

    • A) 1572
    • B) 1505
    • C) 1573
    • D) 1655

  9. Jakie prawo dawały artykuły henrykowskie szlachcie?

    • A) Prawo wypowiedzenia posłuszeństwa królowi łamiącemu prawo
    • B) Prawo do zwoływania elekcji co roku
    • C) Prawo nadawania szlachectwa
    • D) Prawo bicia monety

  10. Jaki stan był głównym beneficjentem demokracji szlacheckiej?

    • A) Szlachta
    • B) Mieszczanie
    • C) Chłopi
    • D) Duchowieństwo

Przywileje szlacheckie

Od XIV wieku polscy królowie, potrzebując zgody szlachty na podatki i wyprawy wojenne, nadawali jej kolejne przywileje. Najważniejszym z wcześniejszych był przywilej koszycki z 1374 roku, ograniczający podatek łanowy. Przywilej jedlneńsko-krakowski z lat 1430–1433 wprowadził zasadę neminem captivabimus nisi iure victum – szlachcica nie można było uwięzić bez wyroku sądowego.

Przywileje te stopniowo budowały pozycję szlachty jako jedynego pełnoprawnego stanu politycznego w państwie, odsuwając od władzy mieszczan i chłopów. Dzięki temu szlachta mogła coraz skuteczniej kontrolować poczynania króla.

Sejm walny i konstytucja Nihil novi

Sejm walny, ukształtowany ostatecznie na przełomie XV i XVI wieku, składał się z trzech stanów sejmujących: króla, senatu (złożonego z biskupów i najwyższych urzędników) oraz izby poselskiej, do której szlachta wybierała posłów na sejmikach ziemskich.

W 1505 roku sejm w Radomiu uchwalił konstytucję Nihil novi, głoszącą zasadę 'nic nowego o nas bez nas' – król nie mógł odtąd wydawać nowych praw bez zgody sejmu. Był to ważny krok w budowie demokracji szlacheckiej i ograniczeniu władzy monarszej na rzecz szlachty.

Wolna elekcja

Po wygaśnięciu dynastii Jagiellonów w 1572 roku szlachta wprowadziła zasadę wolnej elekcji – każdy szlachcic mógł osobiście uczestniczyć w wyborze nowego króla. Pierwszą wolną elekcję przeprowadzono w 1573 roku, a jej zwycięzcą został francuski książę Henryk Walezy.

Przed koronacją każdy elekt musiał zaprzysiąc artykuły henrykowskie, określające zasady ustrojowe państwa, w tym prawo szlachty do wypowiedzenia posłuszeństwa królowi łamiącemu prawo. System ten umacniał władzę szlachty, lecz osłabiał pozycję monarchy wobec sąsiednich państw.

Co trzeba umieć

Typowe błędy

  1. Mylenie sejmu walnego z sejmikiem ziemskim
  2. Mylenie konstytucji Nihil novi z artykułami henrykowskimi
  3. Przypisywanie pierwszej wolnej elekcji innemu władcy niż Henryk Walezy
  4. Zapominanie, że demokracja dotyczyła tylko szlachty, nie całego społeczeństwa

Krótkie pytania i odpowiedzi

Czym był sejmik ziemski?

Lokalnym zjazdem szlachty danej ziemi, który wybierał posłów na sejm walny.

Co to była wolna elekcja?

Osobisty udział całej szlachty w wyborze nowego króla Polski.

Jakie znaczenie miała konstytucja Nihil novi?

Odebrała królowi prawo samodzielnego stanowienia nowych ustaw bez zgody sejmu.

Dlaczego szlachta zyskiwała przywileje od królów?

W zamian za zgodę na podatki i udział w wyprawach wojennych.

Co groziło królowi łamiącemu artykuły henrykowskie?

Szlachta mogła wypowiedzieć mu posłuszeństwo, czyli zorganizować rokosz.

Kto zasiadał w senacie?

Biskupi i najwyżsi urzędnicy państwowi, tzw. senatorowie.

FAQ

Czy demokracja szlachecka obejmowała wszystkich mieszkańców Polski?

Nie, prawa polityczne mieli wyłącznie szlachcice, mieszczanie i chłopi byli z nich wykluczeni.

Dlaczego wprowadzono wolną elekcję?

Po wygaśnięciu dynastii Jagiellonów szlachta chciała sama decydować o wyborze władcy.

Czy król miał jakąkolwiek władzę po 1505 roku?

Tak, ale musiał dzielić ją z sejmem i uzyskiwać jego zgodę na nowe prawa.

Co to była izba poselska?

Druga izba sejmu walnego, złożona z posłów wybranych przez szlachtę na sejmikach.

Stwórz własny test · Zrób fiszki

Poprzednia lekcja: Kontrreformacja Następna lekcja: W folwarku szlacheckim

Cały dział: W Rzeczypospolitej szlacheckiej