Rzeczpospolita Obojga Narodów – test i pytania, historia klasa 6

Unia lubelska z 1569 roku połączyła Koronę i Litwę w jedno państwo – Rzeczpospolitą Obojga Narodów. Lekcja wyjaśnia, jak działało to państwo, kto nim rządził i czym była demokracja szlachecka.

Najważniejsze w 30 sekund

1569 – unia lubelska tworzy Rzeczpospolitą Obojga Narodów
Wspólny król, sejm i moneta, ale odrębne urzędy, wojsko i skarb Litwy
Ustrój: demokracja szlachecka – władzę sprawowała głównie szlachta
Sejm walny złożony z króla, senatu i izby poselskiej
1573 – pierwsza wolna elekcja, wybór Henryka Walezego na króla

Test: Rzeczpospolita Obojga Narodów – 10 pytań

Kiedy zawarto unię lubelską?
- A) 1385
- B) 1413
- C) 1569
- D) 1596
Co zachowała Litwa po unii lubelskiej?
- A) Odrębnego króla
- B) Odrębne urzędy, wojsko i skarb
- C) Odrębny sejm walny
- D) Odrębną monetę
Jak nazywa się ustrój, w którym władzę sprawowała głównie szlachta?
- A) Monarchia absolutna
- B) Demokracja szlachecka
- C) Republika arystokratyczna
- D) Oligarchia miejska
Z jakich stanów składał się sejm walny?
- A) Król, senat, izba poselska
- B) Król, wojsko, duchowieństwo
- C) Senat, chłopi, mieszczanie
- D) Król, mieszczanie, duchowieństwo
Kto został pierwszym elekcyjnym królem Polski w 1573 roku?
- A) Stefan Batory
- B) Zygmunt III Waza
- C) Henryk Walezy
- D) Jan Kazimierz
Co to były artykuły henrykowskie?
- A) Prawa chłopów
- B) Zasady ograniczające władzę króla na rzecz szlachty
- C) Przywileje miast
- D) Przepisy wojskowe
Jaki procent społeczeństwa stanowiła szlachta w Rzeczypospolitej?
- A) Około 1%
- B) Około 8–10%
- C) Około 30%
- D) Około 50%
Które ziemie przyłączono do Korony podczas unii lubelskiej?
- A) Śląsk i Pomorze
- B) Wołyń, Podole i Kijowszczyzna
- C) Prusy Książęce
- D) Mazowsze
Jak często zgodnie z artykułami henrykowskimi miał być zwoływany sejm?
- A) Raz w roku
- B) Co dwa lata
- C) Co pięć lat
- D) Co dziesięć lat
Po czyjej śmierci wygasła dynastia Jagiellonów?
- A) Zygmunta I Starego
- B) Zygmunta II Augusta
- C) Stefana Batorego
- D) Władysława IV

Powstanie Rzeczypospolitej Obojga Narodów

Unia lubelska została zawarta 1 lipca 1569 roku na sejmie w Lublinie. Połączyła Koronę Królestwa Polskiego i Wielkie Księstwo Litewskie w jedno państwo – Rzeczpospolitą Obojga Narodów – ze wspólnym, wybieranym na jednym sejmie władcą, wspólnym sejmem i monetą.

Litwini obawiali się utraty niezależności, dlatego wynegocjowali zachowanie odrębnych urzędów centralnych, wojska oraz skarbu Wielkiego Księstwa Litewskiego. Do Korony przyłączono wówczas ziemie ukraińskie – Wołyń, Podole i Kijowszczyznę, co osłabiło Litwę, ale wzmocniło Koronę.

Ustrój – demokracja szlachecka

Rzeczpospolita Obojga Narodów miała wyjątkowy jak na tamte czasy ustrój – demokrację szlachecką, w której to szlachta, stanowiąca około 8–10 procent społeczeństwa, decydowała o losach kraju poprzez sejmiki i sejm walny. Chłopi i mieszczanie nie mieli praw politycznych.

Władzę w państwie sprawował sejm walny, złożony z trzech stanów sejmujących: króla, senatu (złożonego z najwyższych dostojników duchownych i świeckich, m.in. biskupów i wojewodów) oraz izby poselskiej, do której posłów wybierała szlachta na sejmikach. Każdy poseł mógł zgłosić sprzeciw wobec ustawy, co z czasem doprowadziło do zasady liberum veto.

Wolna elekcja i władza króla

Po śmierci Zygmunta Augusta w 1572 roku wygasła dynastia Jagiellonów. W 1573 roku odbyła się pierwsza wolna elekcja – prawo wyboru króla przysługiwało całej szlachcie, która zbierała się pod Warszawą. Pierwszym wybranym władcą został Francuz Henryk Walezy.

Przed koronacją każdy elekcyjny król musiał zaprzysiąc artykuły henrykowskie, ograniczające jego władzę na rzecz szlachty – m.in. obowiązek zwoływania sejmu co dwa lata i zakaz nakładania podatków bez jego zgody. System ten wzmacniał szlachtę, lecz osłabiał centralną władzę monarszą.

Co trzeba umieć

podać datę i miejsce zawarcia unii lubelskiej
wyjaśnić, co Litwa zachowała po unii lubelskiej
zdefiniować demokrację szlachecką
opisać skład i rolę sejmu walnego
wyjaśnić znaczenie wolnej elekcji z 1573 roku
wymienić postanowienia artykułów henrykowskich

Typowe błędy

mylenie unii lubelskiej z unią horodelską lub krewską
przekonanie, że wszyscy mieszkańcy Rzeczypospolitej mieli prawa polityczne
mylenie sejmu walnego z sejmikami lokalnymi
nieznajomość roli artykułów henrykowskich
mylenie pierwszego elekcyjnego króla z późniejszymi władcami

Krótkie pytania i odpowiedzi

Dlaczego unia lubelska była unią realną, a nie personalną?

Bo stworzyła jedno wspólne państwo z jednym władcą, sejmem i monetą, a nie tylko wspólnego władcę.

Kto wybierał posłów do izby poselskiej?

Szlachta na lokalnych sejmikach.

Jaką rolę pełnił senat w sejmie walnym?

Zasiadali w nim najwyżsi dostojnicy państwowi i kościelni (m.in. biskupi, wojewodowie i kasztelanowie), którzy doradzali królowi i uczestniczyli w uchwalaniu praw.

Co groziło królowi, który nie przestrzegał artykułów henrykowskich?

Szlachta mogła wypowiedzieć mu posłuszeństwo, organizując tzw. rokosz.

Dlaczego wolna elekcja była wyjątkowa na tle ówczesnej Europy?

Bo prawo wyboru króla miała cała szlachta, a nie tylko wąska grupa elektorów jak gdzie indziej.

FAQ

Czym demokracja szlachecka różniła się od dzisiejszej demokracji?

Prawa polityczne miała tylko szlachta, a nie całe społeczeństwo, więc nie była to demokracja powszechna.

Dlaczego Litwini zgodzili się na unię realną w 1569 roku mimo obaw?

Potrzebowali trwałego wsparcia Korony w wojnie z Moskwą o Inflanty.

Jakie znaczenie miała pierwsza wolna elekcja dla przyszłości Rzeczypospolitej?

Ustaliła zasadę wyboru króla przez szlachtę, co na stałe osłabiło władzę monarchy.

Jaki był wpływ unii lubelskiej na relacje Korony z Litwą w dłuższej perspektywie?

Zwiększyło to terytorium i potęgę Korony, ale osłabiło pozycję Wielkiego Księstwa Litewskiego, co stało się źródłem sporów między elitami politycznymi obu części Rzeczypospolitej.

Stwórz własny test · Zrób fiszki

Poprzednia lekcja: Odrodzenie na ziemiach polskich Następna lekcja: „Państwo bez stosów”