Pierwsza wolna elekcja – test i pytania, historia klasa 6

Po śmierci ostatniego Jagiellona szlachta po raz pierwszy sama wybrała króla. Dowiedz się, jak przebiegała pierwsza wolna elekcja w 1573 roku i jakie zasady wprowadziły artykuły henrykowskie.

Najważniejsze w 30 sekund

Pierwsza wolna elekcja odbyła się w 1573 roku pod Warszawą, w Kamieniu.
Królem elekcyjnym został Henryk Walezy, francuski książę.
Henryk Walezy podpisał artykuły henrykowskie i pacta conventa.
Artykuły henrykowskie ograniczały władzę króla na rzecz szlachty.
Henryk Walezy uciekł z Polski w 1574 roku po otrzymaniu wieści o tronie Francji.

Test: Pierwsza wolna elekcja – 10 pytań

W którym roku odbyła się pierwsza wolna elekcja?
- A) 1569
- B) 1572
- C) 1573
- D) 1587
Kto został pierwszym królem elekcyjnym?
- A) Stefan Batory
- B) Henryk Walezy
- C) Zygmunt III Waza
- D) Jan III Sobieski
Gdzie odbywały się elekcje królów Polski?
- A) W Krakowie
- B) W Gdańsku
- C) Pod Warszawą, w Kamieniu/na Woli
- D) We Lwowie
Kto sprawował władzę w czasie bezkrólewia?
- A) Hetman
- B) Interreks (prymas)
- C) Marszałek sejmu
- D) Wojewoda
Co to są artykuły henrykowskie?
- A) Zobowiązania konkretnego króla
- B) Stałe zasady ustrojowe dla każdego króla
- C) Traktat pokojowy
- D) Przywileje miast
Dlaczego Henryk Walezy uciekł z Polski w 1574 roku?
- A) Wybuchła wojna
- B) Zmarł jego brat, król Francji
- C) Został obalony
- D) Zachorował
Jaki kandydat obok Henryka Walezego ubiegał się o tron w 1573?
- A) Iwan Groźny
- B) Napoleon Bonaparte
- C) Jan Kazimierz
- D) Zygmunt August
Co obejmowały pacta conventa?
- A) Ogólne zasady ustroju
- B) Indywidualne zobowiązania elekta
- C) Traktat z Turcją
- D) Prawa miast
Jak często król miał zwoływać sejm według artykułów henrykowskich?
- A) Co rok
- B) Co dwa lata
- C) Co pięć lat
- D) Co dziesięć lat
Jakie prawo szlachty wprowadzały artykuły henrykowskie w razie łamania praw przez króla?
- A) Prawo do rokoszu (wypowiedzenia posłuszeństwa)
- B) Prawo do zmiany stolicy
- C) Prawo weta liberum
- D) Prawo do konfederacji z wrogiem

Bezkrólewie po Zygmuncie Auguście

Śmierć Zygmunta Augusta w 1572 roku zakończyła dynastię Jagiellonów, która rządziła Polską i Litwą od ponad 180 lat. Król nie pozostawił potomka, co oznaczało konieczność wyboru nowego władcy przez ogół szlachty, a nie na drodze dziedziczenia.

Okres bez monarchy nazwano bezkrólewiem. W tym czasie władzę tymczasowo sprawował prymas, zwany interreksem, a szlachta uchwaliła konfederację warszawską, by zapewnić pokój religijny podczas przygotowań do elekcji.

Przebieg elekcji 1573 roku

Elekcja odbyła się wiosną 1573 roku na polu elekcyjnym pod Warszawą, w miejscowości Kamień. Wzięła w niej udział rzesza szlachty – elekcja była „wolna”, ponieważ prawo głosu mieli wszyscy szlachcice, a nie tylko wąska grupa możnych.

Wśród kandydatów znaleźli się m.in. Henryk Walezy (brat króla Francji), car Iwan Groźny oraz Ernest Habsburg. Ostatecznie wybrano Henryka Walezego, licząc na sojusz z Francją przeciwko Habsburgom i Turcji.

Artykuły henrykowskie i pacta conventa

Przed koronacją Henryk Walezy musiał podpisać dwa dokumenty: artykuły henrykowskie, czyli stałe zasady ustrojowe obowiązujące każdego przyszłego króla, oraz pacta conventa – indywidualne zobowiązania konkretnego elekta wobec Rzeczypospolitej.

Artykuły henrykowskie ograniczały władzę monarszą, m.in. wprowadzały obowiązek zwoływania sejmu co dwa lata, zgodę senatu na wypowiedzenie wojny i zawarcie pokoju oraz prawo do wypowiedzenia posłuszeństwa królowi (rokosz), jeśli łamał on prawa. Henryk Walezy rządził krótko – w 1574 roku, dowiedziawszy się o śmierci swojego brata, króla Francji, potajemnie uciekł z Polski, by objąć francuski tron jako Henryk III.

Co trzeba umieć

Wyjaśnić, czym była wolna elekcja i kiedy odbyła się pierwsza.
Wymienić kandydatów do tronu polskiego w 1573 roku.
Opisać różnicę między artykułami henrykowskimi a pacta conventa.
Podać przyczyny ucieczki Henryka Walezego z Polski.
Wyjaśnić rolę interreksa podczas bezkrólewia.

Typowe błędy

Mylenie artykułów henrykowskich z pacta conventa – pierwsze dotyczyły wszystkich królów, drugie konkretnego elekta.
Przekonanie, że Henryk Walezy rządził Polską długo – w rzeczywistości uciekł po niespełna roku.
Mylenie elekcji wolnej z dziedziczeniem tronu stosowanym wcześniej przez Jagiellonów.
Zapominanie, że interreks to zwykle prymas Polski, a nie nowy władca.

Krótkie pytania i odpowiedzi

Dlaczego elekcję z 1573 roku nazywamy wolną?

Ponieważ prawo głosu w wyborze króla miała cała szlachta, a nie tylko wąska grupa możnowładców.

Kim był interreks?

Zazwyczaj prymas Polski, który tymczasowo sprawował władzę podczas bezkrólewia.

Czym różniły się artykuły henrykowskie od pacta conventa?

Artykuły dotyczyły wszystkich królów i ustroju państwa, a pacta conventa były osobistymi zobowiązaniami danego elekta.

Co skłoniło szlachtę do wyboru Henryka Walezego?

Nadzieja na sojusz z Francją przeciwko Habsburgom i Turcji.

Jak zakończyły się rządy Henryka Walezego w Polsce?

Król potajemnie uciekł do Francji w 1574 roku, by objąć tamtejszy tron po śmierci brata.

FAQ

Czy każdy szlachcic mógł głosować w wolnej elekcji?

Tak, w teorii każdy szlachcic posiadał czynne prawo wyborcze, choć w praktyce udział brały głównie osoby zamożniejsze, zdolne dotrzeć na pole elekcyjne.

Czy Henryk Walezy formalnie zrzekł się polskiego tronu?

Nie uczynił tego od razu. Wyznaczono mu termin powrotu, a gdy nie wrócił do maja 1575 roku, sejm oficjalnie uznał tron za pusty i ogłosił kolejne bezkrólewie.

Czy artykuły henrykowskie obowiązywały kolejnych królów?

Tak, stały się trwałą podstawą ustroju Rzeczypospolitej i musiał je zaprzysięgać każdy kolejny elekt.

Co stało się po ucieczce Henryka Walezego?

Ogłoszono kolejne bezkrólewie i przeprowadzono następną elekcję, w której wybrano Stefana Batorego.

Stwórz własny test · Zrób fiszki

Poprzednia lekcja: „Państwo bez stosów” Następna lekcja: Wojny z Rosją