Bliżej języka: Co już wiemy o odmiennych częściach mowy? – test i pytania, polski klasa 6

Lekcja powtórzeniowa porządkuje wiedzę o odmiennych częściach mowy: rzeczowniku, czasowniku, przymiotniku, liczebniku i zaimku. Uczniowie przypominają sobie kategorie gramatyczne, według których te wyrazy się odmieniają, czyli przypadek, liczbę, rodzaj, osobę i czas.

Najważniejsze w 30 sekund

Odmienne części mowy to: rzeczownik, czasownik, przymiotnik, liczebnik i zaimek.
Rzeczownik i przymiotnik odmieniają się przez przypadki (deklinacja) i liczby.
Czasownik odmienia się przez osoby, liczby, czasy, tryby i rody (koniugacja).
W języku polskim jest siedem przypadków: mianownik, dopełniacz, celownik, biernik, narzędnik, miejscownik, wołacz.
Zaimki zastępują inne części mowy i odmieniają się podobnie do nich (np. rzeczownikowo, przymiotnikowo).

Test: Bliżej języka: Co już wiemy o odmiennych częściach mowy? – 10 pytań

Która z wymienionych części mowy NIE jest odmienna?
- A) Rzeczownik
- B) Przysłówek
- C) Czasownik
- D) Przymiotnik
Ile przypadków ma język polski?
- A) Pięć
- B) Sześć
- C) Siedem
- D) Osiem
Na jakie pytanie odpowiada dopełniacz?
- A) Kto? co?
- B) Kogo? czego?
- C) Komu? czemu?
- D) Z kim? z czym?
Przez co odmienia się czasownik oprócz osób i liczb?
- A) Przez przypadki
- B) Przez czasy i tryby
- C) Przez stopnie
- D) Przez deklinacje
Które zdanie zawiera liczebnik porządkowy?
- A) Mam pięć jabłek.
- B) To jest piąty dzień wakacji.
- C) Kupiłem kilka książek.
- D) Dziesięcioro dzieci bawiło się na podwórku.
Jaką funkcję pełni zaimek w zdaniu?
- A) Nazywa czynność
- B) Zastępuje inne części mowy
- C) Określa liczbę
- D) Łączy zdania
Który rodzaj gramatyczny dotyczy rzeczownika w liczbie mnogiej, obejmujący mężczyzn?
- A) Żeński
- B) Nijaki
- C) Męskoosobowy
- D) Niemęskoosobowy
Z czym zgadza się przymiotnik w zdaniu (związek zgody)?
- A) Z czasownikiem
- B) Z rzeczownikiem, który określa
- C) Ze spójnikiem
- D) Z przyimkiem
Które słowo jest zaimkiem przymiotnym?
- A) Biegać
- B) Szybko
- C) Mój
- D) Pięć
Który przypadek używany jest w zwrotach do kogoś, np. „Mamo!”?
- A) Mianownik
- B) Biernik
- C) Wołacz
- D) Narzędnik

Rzeczownik – odmiana przez przypadki i liczby

Rzeczownik to część mowy nazywająca osoby, zwierzęta, rzeczy, zjawiska i pojęcia abstrakcyjne, np. „nauczyciel”, „kot”, „burza”, „radość”. Odmienia się przez siedem przypadków: mianownik (kto? co?), dopełniacz (kogo? czego?), celownik (komu? czemu?), biernik (kogo? co?), narzędnik (z kim? z czym?), miejscownik (o kim? o czym?) oraz wołacz (używany w zwrotach do kogoś), np. „Aniu!”, „Panie profesorze!”.

Rzeczowniki mają też stały rodzaj gramatyczny: męski, żeński lub nijaki w liczbie pojedynczej. W liczbie mnogiej dzielą się na męskoosobowe (np. „chłopcy”, „nauczyciele”) i niemęskoosobowe (np. „kobiety”, „domy”, „psy”). Ten podział wpływa m.in. na formę orzeczenia w czasie przeszłym, np. „chłopcy czytali” wobec „kobiety czytały”.

Czasownik – osoba, liczba, czas, tryb

Czasownik nazywa czynności lub stany, np. „biegnie”, „myśli”, „śpi”, i jako jedyna odmienna część mowy odmienia się przez osoby (pierwsza, druga, trzecia) oraz czasy: przeszły, teraźniejszy i przyszły. Przykładowo czasownik „pisać” przyjmuje formy: „piszę” (teraźniejszy), „pisałem/pisałam” (przeszły), „będę pisać” lub „napiszę” (przyszły).

Czasownik odmienia się również przez tryby: oznajmujący (stwierdza fakty, np. „czytam książkę”), przypuszczający (wyraża warunek lub życzenie, np. „czytałbym, gdybym miał czas”) oraz rozkazujący (wyraża polecenie, np. „Czytaj!”). Dodatkowo w czasie przeszłym i przyszłym złożonym czasownik przyjmuje formę rodzaju zgodną z podmiotem, np. „on czytał”, „ona czytała”, „ono czytało”.

Przymiotnik i liczebnik

Przymiotnik określa cechy rzeczownika, odpowiada na pytania jaki? jaka? jakie? czyj?, np. „wysoki dom”, „piękna góra”, „zielone liście”. Odmienia się przez przypadki, liczby i rodzaje, zgadzając się (uzgadniając się) z rzeczownikiem, który określa – stąd mówimy o związku zgody, np. „ciekawa książka” (mianownik, l. poj., r. żeński), „ciekawej książki” (dopełniacz).

Liczebnik określa liczbę lub kolejność, dzieli się na główne (np. „pięć”, „dwadzieścia”) i porządkowe (np. „piąty”, „dwudziesty”). Liczebniki główne i porządkowe odmieniają się przez przypadki, a liczebniki porządkowe dodatkowo przez rodzaje i liczby, podobnie jak przymiotniki, np. „piąty uczeń”, „piątej uczennicy”, „piąte dziecko”.

Zaimek – zastępca innych części mowy

Zaimek zastępuje rzeczownik, przymiotnik, liczebnik lub przysłówek, by uniknąć powtórzeń w tekście, np. zamiast „Ania wzięła książkę Ani” mówimy „Ania wzięła swoją książkę”. Do zaimków rzeczownych należą m.in. „ja”, „ty”, „on”, „coś”, „nikt”; do przymiotnych – „mój”, „ten”, „jaki”, „żaden”; do liczebnych – „tyle”, „ile”.

Zaimki rzeczowne i przymiotne odmieniają się przez przypadki (np. „ja – mnie – mi – mną”), a zaimki przymiotne dodatkowo przez rodzaje i liczby jak przymiotniki, np. „ten chłopiec”, „ta dziewczynka”, „to dziecko”. Znajomość odmiany zaimków jest ważna przy poprawnym budowaniu zdań i unikaniu błędów fleksyjnych, np. „z nim”, a nie „z niego”.

Co trzeba umieć

Wymienić pięć odmiennych części mowy: rzeczownik, czasownik, przymiotnik, liczebnik, zaimek.
Wymienić siedem przypadków i zadać do nich pytania pomocnicze.
Rozpoznać kategorie gramatyczne czasownika: osobę, liczbę, czas, tryb i rodzaj.
Odróżnić liczebniki główne od porządkowych i wskazać ich odmianę.
Wskazać funkcję zaimka jako zastępnika innych części mowy w zdaniu.

Typowe błędy

Mylenie rzeczownika z zaimkiem rzeczownym, np. traktowanie słowa „coś” jako rzeczownika zamiast zaimka.
Zapominanie o wołaczu jako siódmym przypadku, pomijanym w szybkich wyliczeniach.
Błędne przypisywanie przysłówka do części odmiennych – przysłówek jest nieodmienny (poza stopniowaniem).
Mylenie liczebników głównych z porządkowymi, np. traktowanie „piąty” jako liczebnika głównego.

Krótkie pytania i odpowiedzi

Jakie części mowy zaliczamy do odmiennych?

Do odmiennych części mowy zaliczamy rzeczownik, czasownik, przymiotnik, liczebnik oraz zaimek.

Przez co odmienia się rzeczownik?

Rzeczownik odmienia się przez przypadki (deklinacja) i liczby (pojedynczą i mnogą), a jego rodzaj gramatyczny jest stały.

Jakie kategorie gramatyczne posiada czasownik?

Czasownik odmienia się przez osoby, liczby, czasy (przeszły, teraźniejszy, przyszły), tryby (oznajmujący, przypuszczający, rozkazujący) oraz w niektórych formach przez rodzaj.

Czym charakteryzuje się odmiana przymiotnika?

Przymiotnik odmienia się przez przypadki, liczby i rodzaje, zawsze zgadzając się (uzgadniając się) z rzeczownikiem, który określa.

Jaka jest główna rola zaimka w zdaniu?

Zaimek pełni funkcję zastępowania innych części mowy (rzeczownika, przymiotnika, liczebnika lub przysłówka), aby uniknąć powtórzeń i usprawnić komunikację.

FAQ

Czy przysłówek jest odmienną częścią mowy?

Nie, przysłówek jest częścią mowy nieodmienną, choć niektóre przysłówki mogą się stopniować (np. szybko, szybciej, najszybciej), co nie jest tym samym co odmiana przez przypadki czy osoby.

Dlaczego wołacz często jest pomijany przy wyliczaniu przypadków?

Wołacz bywa pomijany, bo jego forma często pokrywa się z mianownikiem (np. „kolego” różni się, ale „pies” w obu przypadkach brzmi tak samo), jednak gramatycznie jest pełnoprawnym, siódmym przypadkiem.

Jak sprawdzić, jaki przypadek występuje w zdaniu?

Wystarczy zadać odpowiednie pytanie pomocnicze do danego wyrazu, np. dla zdania „Czytam książkę” pytanie brzmi: czytam kogo? co? – książkę, czyli biernik.

Jakie typy zaimków wyróżniamy w języku polskim?

W języku polskim wyróżniamy zaimki rzeczowne (np. „ja”, „on”), przymiotne (np. „mój”, „ten”), liczebne (np. „tyle”, „ile”) i przysłowne (np. „tam”, „kiedy”).

Stwórz własny test · Zrób fiszki

Poprzednia lekcja: Joanna Rudniańska, Kotka Brygidy (fragmenty) Następna lekcja: Spotkanie z lekturą: Felix, Net i Nika oraz Gang Niewidzialnych Ludzi