Joanna Rudniańska, „Kotka Brygidy” (fragmenty) – test i pytania, polski klasa 6

Fragmenty powieści Joanny Rudniańskiej „Kotka Brygidy” przedstawiają przedwojenną Warszawę oczami kilkuletniej Heleny, która z korony morwowego drzewa obserwuje trzy świątynie trzech religii. To opowieść o dziecięcej ciekawości świata, tolerancji religijnej i uprzedzeniach, które widać już w zachowaniu dorosłych wokół niej.

Najważniejsze w 30 sekund

• Autorka: Joanna Rudniańska, powieść „Kotka Brygidy” (2006), z wyróżnieniem Książka Roku 2007 Polskiej Sekcji IBBY.
• Główna bohaterka: Helena, kilkuletnia dziewczynka z warszawskiej Pragi, narratorka widząca świat po dziecięcemu.
• Z korony drzewa morwowego Helena widzi trzy świątynie: synagogę, cerkiew i kościół.
• Stańcia, dawna niania matki Heleny, jest pobożną katoliczką, ale okazuje uprzedzenia wobec Żydów.
• Fragmenty pokazują tematykę tolerancji religijnej i narastającego antysemityzmu tuż przed wojną.

Świat Heleny i drzewo morwowe

Akcja fragmentów rozgrywa się na podwórku, na którym rośnie jedno wielkie drzewo morwowe o słodkich, biało-zielonych owocach przypominających z wyglądu jeżyny. Helena uwielbia wspinać się na nie i chować się wśród liści, a drzewo niejako „lubi” dziewczynkę i ukrywa ją przed opiekunką Stańcią oraz innymi dziećmi z podwórka. Ten obraz staje się dla narracji ważnym punktem obserwacyjnym – z wysoka Helena widzi więcej niż dorośli przypuszczają.

Stańcia, wołając dziewczynkę po imieniu, denerwuje się, że ta nie odpowiada, i wzywa „Trójcę Przenajświętszą” na świadka swojego utrapienia. Ten żartobliwy, ale i znaczący szczegół wprowadza motyw religii, który rozwinie się w dalszej części fragmentu – bo właśnie z gałęzi drzewa Helena dostrzega nie jedną, lecz trzy świątynie, każdą poświęconą innemu Bogu.

Trzy świątynie i trzej Bogowie

Z wysokości drzewa Helena rozpoznaje niską, okrągłą synagogę, zielonkawe kopuły cerkwi rysujące się na tle pochmurnego nieba oraz ceglaną wieżę kościoła. Dziewczynka po dziecięcemu łączy te trzy budowle z wyznaniami ludzi mieszkających wokół niej – Żydów, prawosławnych i katolików – i w swojej naiwnej logice sądzi, że to właśnie tym trzem Bogom skarży się na nią Stańcia, gdy ta wzywa „Przenajświętszą Trójcę”.

Ten obraz trzech świątyń widzianych jednocześnie z jednego miejsca jest symbolem wielokulturowego i wielowyznaniowego sąsiedztwa przedwojennej Warszawy, w którym katolicy, Żydzi i prawosławni żyli obok siebie. Jednocześnie narracja prowadzona z perspektywy dziecka pozwala czytelnikowi zobaczyć, że dorośli – w przeciwieństwie do Heleny – traktują te różnice wyznaniowe wcale nie tak pogodnie i niewinnie.

Stańcia, uprzedzenia i zapowiedź tragedii

Stańcia to dawna niania matki Heleny, postać przyzwoita wobec swoich bliskich, lecz jednocześnie przesiąknięta antysemickimi uprzedzeniami, typowymi dla części ówczesnego społeczeństwa. Jej religijność, wyrażana w odwoływaniu się do Trójcy Świętej, nie przekłada się na tolerancję wobec sąsiadów innych wyznań – to jeden z ważniejszych rysów psychologicznych postaci, które autorka pokazuje bez moralizowania, oczami dziecka niezdolnego jeszcze do oceny dorosłych.

W dalszych partiach powieści (poza omawianym fragmentem) wybucha wojna, sąsiedzi Heleny muszą nosić opaski z gwiazdą Dawida i trafiają do getta, a tytułowa kotka zostawiona przez siostrę pana Kamila staje się metaforą pamięci i świadectwa losu ludzi, którzy znikają z podwórka. Fragmenty czytane w szkole są więc wprowadzeniem do opowieści o tym, jak przedwojenna tolerancja i sąsiedzka bliskość zderzają się z nadchodzącą Zagładą.

Narracja dziecięca jako chwyt literacki

Joanna Rudniańska posługuje się narracją prowadzoną z punktu widzenia małej Heleny, co pozwala jej opisać trudne tematy – antysemityzm, uprzedzenia, zagrożenie wojną – bez bezpośredniego moralizowania. Dziecko nie ocenia dorosłych, lecz jedynie opisuje to, co widzi i czuje, dzięki czemu czytelnik sam musi wyciągnąć wnioski z zestawienia niewinności Heleny z postawami otaczających ją ludzi.

Taki zabieg literacki wzmacnia też kontrast między sielankowym, zmysłowym opisem świata dziecka (słodkie owoce morwy, zabawa, ciekawość) a mrocznym tłem historycznym, które stopniowo się ujawnia. Dzięki temu fragmenty czytane na lekcji można analizować jako przykład literatury wojennej pisanej z perspektywy dziecka, podobnie jak np. „Złodziejka książek” Markusa Zusaka.

Co trzeba umieć

• Wskazać głównych bohaterów fragmentu: Helenę, Stańcię oraz wspomnianych sąsiadów.
• Opisać symbolikę drzewa morwowego i trzech świątyń widocznych z jego korony.
• Wyjaśnić, na czym polega narracja prowadzona z perspektywy dziecka i jaką pełni funkcję.
• Rozpoznać przejawy uprzedzeń religijnych w zachowaniu i słowach Stańci.
• Powiązać fragment z szerszym kontekstem historycznym: okupacją i Zagładą Żydów.

Typowe błędy

1. Mylenie narratorki (Heleny) z autorką Joanną Rudniańską – to różne osoby, narracja jest literacką kreacją.
2. Pomijanie faktu, że Stańcia mimo religijności okazuje się nietolerancyjna – to kluczowy kontrast w tekście.
3. Nieuważne czytanie opisu trzech świątyń i mylenie synagogi z cerkwią lub kościołem.
4. Traktowanie fragmentu jako wesołej opowiastki o dzieciństwie bez dostrzeżenia poważnego podtekstu historycznego.

Krótkie pytania i odpowiedzi

Kim jest Helena w powieści „Kotka Brygidy”?

Helena to kilkuletnia dziewczynka z warszawskiej Pragi, narratorka i główna bohaterka, która obserwuje świat dorosłych z dziecięcą ciekawością i naiwnością.

Co symbolizuje drzewo morwowe w omawianym fragmencie?

Drzewo morwowe jest dla Heleny schronieniem i punktem obserwacyjnym, z którego dziewczynka widzi świat szerzej niż dorośli – dosłownie i symbolicznie, bo dostrzega trzy różne świątynie.

Jakie trzy świątynie widać z korony drzewa?

Z drzewa widać synagogę, cerkiew z zielonkawymi kopułami oraz ceglany kościół, symbolizujące wielowyznaniowe sąsiedztwo przedwojennej Warszawy.

Jak zachowuje się Stańcia wobec Heleny?

Stańcia woła zdenerwowana za Heleną, lamentuje i wzywa Trójcę Przenajświętszą, ale jest też postacią przyzwoitą wobec dziewczynki, choć uprzedzoną wobec Żydów.

Dlaczego narracja z perspektywy dziecka jest ważna w tym utworze?

Pozwala pokazać trudne tematy – uprzedzenia, antysemityzm, zbliżającą się wojnę – bez moralizowania, bo dziecko tylko opisuje to, co widzi i czuje, nie oceniając dorosłych.

FAQ

Kim jest autorka „Kotki Brygidy”?

Autorką jest Joanna Rudniańska, polska pisarka i matematyk z wykształcenia, laureatka m.in. Międzynarodowej Nagrody im. Janusza Korczaka za powieść „Rok smoka”.

O czym opowiada cała powieść „Kotka Brygidy”?

Powieść opowiada o losach kilku rodzin z warszawskiej Pragi w czasie II wojny światowej i po niej, widzianych oczami dziewczynki, która dostaje pod opiekę kotkę sąsiadki zabranej do getta.

Dlaczego kotka nazywa się „Kotka Brygidy”, skoro Brygida się nie pojawia we fragmencie?

Kotkę zostawia Helenie na przechowanie siostra pana Kamila (w pełnej powieści), a imię „Kotka Brygidy” staje się jej stałym określeniem – symbolem pamięci o zaginionej właścicielce.

Jaki temat porusza fragment w kontekście tolerancji religijnej?

Fragment ukazuje współistnienie trzech religii – katolicyzmu, prawosławia i judaizmu – w jednej okolicy oraz kontrast między dziecięcą akceptacją różnorodności a uprzedzeniami dorosłych, zwłaszcza Stańci.

Czy fragment jest odpowiedni do nauki o antysemityzmie?

Tak, fragment wprowadza temat antysemityzmu poprzez subtelne wskazanie uprzedzeń Stańci, co jest punktem wyjścia do rozmowy o nietolerancji religijnej i jej konsekwencjach w czasie II wojny światowej.

Stwórz własny test · Zrób fiszki

Poprzednia lekcja: Jan Twardowski, Starzy ludzie (fragment książki Elementarz księdza Twardowskiego dla najmłodszego, średniaka i starszego) Następna lekcja: Bliżej języka: Co już wiemy o odmiennych częściach mowy?

Cały dział: Inni, obcy, tacy sami?

• Bliżej języka: Co już wiemy o odmiennych częściach mowy?
• Spotkanie z lekturą: Felix, Net i Nika oraz Gang Niewidzialnych Ludzi
• Rafał Kosik, Felix, Net i Nika oraz Gang Niewidzialnych Ludzi (fragmenty)
• Szkoła mówienia i pisania: Jak napisać charakterystykę?
• Grzegorz Kasdepke, Czarna owca (fragment książki Co to znaczy...)