Dwie okupacje – test i pytania, historia klasa 8

Po klęsce wrześniowej ziemie polskie podzielono między III Rzeszę a ZSRR na mocy paktu Ribbentrop-Mołotow. Oba okupanci, mimo różnej ideologii, dążyli do zniszczenia polskiej państwowości i elit narodowych.

Najważniejsze w 30 sekund

• 28 września 1939 r. – podpisanie niemiecko-sowieckiego traktatu o granicach i przyjaźni, dzielącego ziemie polskie.
• Ziemie zachodnie wcielono do Rzeszy, centralne utworzyły Generalne Gubernatorstwo ze stolicą w Krakowie.
• Wschodnie tereny II RP włączono do Białoruskiej i Ukraińskiej SRR po sfałszowanych wyborach w październiku 1939 r.
• Zbrodnia katyńska (wiosna 1940 r.) – NKWD zamordowało ok. 22 tysiące polskich oficerów i przedstawicieli elit.
• Akcja AB (1940 r.) – niemiecka operacja eksterminacji polskiej inteligencji w Generalnym Gubernatorstwie.

Podział ziem polskich między okupantów

Po agresji niemieckiej 1 września i sowieckiej 17 września 1939 r. terytorium Polski zostało podzielone zgodnie z tajnym protokołem paktu Ribbentrop-Mołotow z sierpnia 1939 r. Granicę rozbioru ostatecznie ustalono traktatem o granicach i przyjaźni z 28 września 1939 r.

Ziemie zachodnie i północne, takie jak Wielkopolska, Pomorze i Śląsk, wcielono bezpośrednio do III Rzeszy, planując ich całkowitą germanizację. Z pozostałych ziem centralnych utworzono Generalne Gubernatorstwo ze stolicą w Krakowie, rządzone przez Hansa Franka jako obszar kolonialny, pozbawiony praw właściwych terytorium Rzeszy.

Okupacja niemiecka – terror i eksterminacja elit

Niemcy traktowali Polaków jako naród przeznaczony do wyniszczenia i wykorzystania jako siła robocza. Od pierwszych tygodni prowadzono masowe egzekucje, m.in. w ramach Intelligenzaktion, mającej na celu likwidację nauczycieli, księży, urzędników i działaczy społecznych.

W maju 1940 r. rozpoczęto Akcję AB (Außerordentliche Befriedungsaktion), w ramach której zamordowano tysiące przedstawicieli polskiej inteligencji, m.in. w Palmirach pod Warszawą. Zamknięto szkoły średnie i wyższe, zakazano polskiej kultury wysokiej, wprowadzono system kartkowy i przymusowe roboty na rzecz gospodarki niemieckiej.

Okupacja sowiecka – sowietyzacja i deportacje

Na terenach zajętych przez ZSRR w październiku 1939 r. przeprowadzono sfałszowane wybory do tzw. Zgromadzeń Ludowych, które 'poprosiły' o włączenie tych ziem do Białoruskiej i Ukraińskiej SRR. Rozpoczęto sowietyzację: nacjonalizację majątku, kolektywizację rolnictwa i likwidację polskich instytucji.

Władze sowieckie przeprowadziły cztery wielkie deportacje w głąb ZSRR (1940–1941), wywożąc osadników wojskowych, urzędników, rodziny oficerów i uchodźców w nieludzkich warunkach na Syberię i do Kazachstanu. Wiosną 1940 r. NKWD dokonało zbrodni katyńskiej, mordując ok. 22 tysiące polskich oficerów i przedstawicieli elit w Katyniu, Charkowie, Twerze i innych miejscach.

Podobieństwa i różnice obu okupacji

Oba reżimy dążyły do zniszczenia polskiej państwowości i elit zdolnych do organizowania oporu, stosując terror, deportacje i więzienia. Różniły się jednak motywacją – Niemcy kierowali się ideologią rasową, dążąc do germanizacji ziem i eksterminacji Żydów oraz Polaków uznanych za niezdolnych do zgermanizowania.

ZSRR realizował natomiast sowietyzację ideologiczną, niszcząc strukturę klasową i narodową społeczeństwa poprzez nacjonalizację, kolektywizację i deportacje klas posiadających oraz inteligencji. Obie okupacje doprowadziły do śmierci setek tysięcy obywateli polskich różnych narodowości w ciągu zaledwie dwóch lat.

Co trzeba umieć

• Wskazać na mapie podział ziem polskich między Niemcy i ZSRR.
• Wymienić metody terroru stosowane przez obu okupantów.
• Opisać okoliczności i skutki zbrodni katyńskiej.
• Scharakteryzować cele polityki germanizacyjnej i sowietyzacyjnej.
• Porównać podobieństwa i różnice między okupacją niemiecką a sowiecką.

Typowe błędy

1. Mylenie Generalnego Gubernatorstwa z ziemiami wcielonymi bezpośrednio do Rzeszy.
2. Przekonanie, że tylko Niemcy stosowali terror wobec Polaków – pomijanie zbrodni sowieckich.
3. Mylenie liczby i dat deportacji sowieckich (były cztery, w latach 1940–1941).
4. Niewłaściwe łączenie Akcji AB z działaniami na Kresach Wschodnich zamiast w GG.

Krótkie pytania i odpowiedzi

Jaką rolę pełnił tajny protokół paktu Ribbentrop-Mołotow?

Dzielił strefy wpływów Niemiec i ZSRR w Europie Środkowej, w tym terytorium Polski, jeszcze przed wybuchem wojny.

Jakie grupy społeczne były szczególnie narażone na sowieckie deportacje?

Osadnicy wojskowi, urzędnicy, leśnicy, rodziny oficerów wojska polskiego oraz uchodźcy z zachodniej Polski.

Jakie zmiany wprowadzono w szkolnictwie w Generalnym Gubernatorstwie?

Zlikwidowano szkolnictwo średnie i wyższe, pozostawiając jedynie szkoły podstawowe i zawodowe ograniczone do podstaw.

Czym była kolektywizacja na terenach zajętych przez ZSRR?

Przymusowym łączeniem indywidualnych gospodarstw rolnych w kołchozy według wzoru sowieckiego.

Dlaczego zbrodnia katyńska przez długi czas była fałszywie przypisywana Niemcom?

Władze sowieckie i później komunistyczna propaganda w PRL oficjalnie obarczały winą Niemcy, ukrywając prawdę aż do 1990 r.

FAQ

Czym różniła się polityka niemiecka od sowieckiej wobec Polaków?

Niemcy działali z pobudek rasistowskich, dążąc do germanizacji i eksterminacji, a ZSRR prowadził sowietyzację ideologiczną, niszcząc struktury klasowe i narodowe metodami politycznymi i gospodarczymi.

Dlaczego Generalne Gubernatorstwo nie zostało włączone do Rzeszy jak Wielkopolska?

Niemcy uznali te tereny za obszar kolonialny, rezerwuar siły roboczej i miejsce przyszłych przesiedleń, bez zamiaru pełnej germanizacji ludności.

Co się stało z ujawnieniem prawdy o Katyniu?

ZSRR oficjalnie przyznał się do zbrodni dopiero w 1990 r., choć dowody wskazujące na winę Sowietów były znane Zachodowi już od 1943 r.

Jak wyglądało życie codzienne pod oboma okupacjami?

Obie władze wprowadziły system kartkowy, cenzurę, kontrolę przemieszczania się oraz represje za działalność konspiracyjną, choć metody i skala terroru różniły się w czasie.

Dlaczego ludność polska na Kresach bała się zarówno Niemców, jak i Sowietów?

Oba reżimy stosowały masowe aresztowania, egzekucje i deportacje wobec osób uznanych za wrogów ideologicznych lub narodowych, co czyniło codzienne życie wyjątkowo niebezpiecznym.

Stwórz własny test · Zrób fiszki

Poprzednia lekcja: Koniec II wojny światowej Następna lekcja: Władze polskie na uchodźstwie

Cały dział: Polacy podczas II wojny światowej

• Władze polskie na uchodźstwie
• Polskie Państwo Podziemne
• Społeczeństwo polskie pod okupacją
• Plan „Burza” i powstanie warszawskie
• Polacy w koalicji antyhitlerowskiej