Co już wiemy o czasowniku – test i pytania, język polski klasa 5

Czasownik to część mowy, która nazywa czynności, stany i zjawiska oraz odmienia się przez osoby, liczby, czasy i tryby. Ta lekcja porządkuje wiadomości poznane wcześniej i przygotowuje do dalszej nauki o formach czasownika.

Najważniejsze w 30 sekund

• Czasownik odpowiada na pytania: co robi? co się z nim dzieje? w jakim stanie się znajduje?
• Bezokolicznik to forma czasownika zakończona na -ć lub -c, np. pisać, biec.
• Czasowniki odmieniają się przez osoby (1., 2., 3.), liczby (pojedynczą i mnogą), czasy i tryby.
• Aspekt dokonany oznacza czynność zakończoną (napisać), aspekt niedokonany – czynność trwającą (pisać).
• W czasie przeszłym i przyszłym złożonym czasownik przybiera także rodzaj (męski, żeński, nijaki).

Czym jest czasownik i jak go rozpoznać

Czasownik to samodzielna część mowy nazywająca czynności wykonywane przez ludzi, zwierzęta czy przedmioty, a także stany i zjawiska, na przykład padać, boleć, istnieć. Rozpoznajemy go po pytaniach: co robi, co się z nim dzieje, w jakim stanie się znajduje. W zdaniu najczęściej pełni funkcję orzeczenia, czyli jest tym elementem, bez którego zdanie nie może istnieć w pełnej formie.

Podstawową, słownikową formą czasownika jest bezokolicznik, czyli forma nieosobowa zakończona najczęściej na -ć, rzadziej na -c, na przykład czytać, pisać, biec, móc. To właśnie bezokolicznik podajemy, gdy szukamy czasownika w słowniku ortograficznym lub chcemy wskazać jego podstawową postać niezależną od osoby i czasu.

Kategorie gramatyczne czasownika

Czasownik odmienia się przez osoby: pierwszą (ja, my), drugą (ty, wy) i trzecią (on, ona, ono, oni, one), a także przez liczbę pojedynczą i mnogą, co widać w formach czytam, czytasz, czyta, czytamy. Odmiana przez osoby i liczby nazywana jest koniugacją i pozwala dopasować czasownik do podmiotu w zdaniu.

Kolejną ważną kategorią jest czas: teraźniejszy, przeszły i przyszły. W czasie teraźniejszym mówimy o czynnościach trwających obecnie, w przeszłym o tym, co już się wydarzyło, a w przyszłym o tym, co dopiero nastąpi. Czas przyszły może być prosty, np. napiszę, albo złożony, np. będę pisać lub będę pisał.

Czasownik może również odmieniać się przez tryby: oznajmujący (robię), rozkazujący (rób!), przypuszczający (robiłbym). Tryby wyrażają różne nastawienie mówiącego do wykonywanej czynności – stwierdzenie, polecenie, życzenie lub przypuszczenie. W trybie oznajmującym czasownik informuje o faktycznie wykonywanej czynności, w rozkazującym wyraża nakaz lub prośbę, a w przypuszczającym – możliwość, warunek lub życzenie.

Aspekt czasownika i jego znaczenie

Aspekt to kategoria mówiąca o tym, czy czynność jest zakończona, czy trwająca. Czasowniki dokonane, takie jak napisać, przeczytać, zbudować, informują o czynności doprowadzonej do końca i zwykle mają tylko czas przeszły i przyszły prosty. Czasowniki niedokonane, takie jak pisać, czytać, budować, opisują czynność trwającą lub powtarzającą się i mają wszystkie trzy czasy.

Rozpoznawanie aspektu pomaga poprawnie budować zdania i unikać błędów stylistycznych, na przykład niewłaściwego łączenia czasu przyszłego prostego z czasownikami niedokonanymi. Warto też pamiętać, że wiele czasowników tworzy pary aspektowe różniące się przedrostkiem lub przyrostkiem, np. robić – zrobić, kupować – kupić.

Co trzeba umieć

• Rozpoznawać czasownik w zdaniu i zadawać do niego właściwe pytania
• Wskazywać bezokolicznik jako podstawową formę czasownika
• Określać osobę, liczbę, czas, tryb i rodzaj czasownika
• Odróżniać czasowniki dokonane od niedokonanych
• Tworzyć formy czasu przyszłego prostego i złożonego

Typowe błędy

1. Mylenie czasownika z rzeczownikiem odczasownikowym, np. pisanie zamiast pisać
2. Błędne łączenie czasu przyszłego prostego z czasownikiem niedokonanym
3. Nieuwzględnianie rodzaju czasownika w czasie przeszłym lub przyszłym złożonym (np. zrobiła zamiast zrobił przy opisie chłopca)
4. Błędne użycie partykuły -by w trybie przypuszczającym (np. zrobilbym zamiast zrobiłbym)
5. Mylenie osoby gramatycznej przy czasownikach w liczbie mnogiej

Krótkie pytania i odpowiedzi

Czym różni się czasownik dokonany od niedokonanego?

Dokonany opisuje czynność zakończoną i ma tylko czas przeszły oraz przyszły prosty, a niedokonany opisuje czynność trwającą lub powtarzającą się i ma wszystkie trzy czasy.

Jak utworzyć czas przyszły złożony?

Łączymy formę 'będę', 'będziesz' itd. z bezokolicznikiem lub formą czasu przeszłego czasownika niedokonanego, np. będę czytać, będę czytał.

Czy bezokolicznik ma osobę i liczbę?

Nie, bezokolicznik jest formą nieosobową, nie wskazuje osoby, liczby ani czasu.

Po czym poznać, że dany wyraz jest czasownikiem?

Po tym, że odpowiada na pytania co robi, co się z nim dzieje, i można go odmienić przez osoby, liczby, czasy i tryby.

Jak rozpoznać rodzaj czasownika w czasie przeszłym i przyszłym złożonym?

Patrzymy na końcówkę: -ł dla rodzaju męskiego, -ła dla żeńskiego, -ło dla nijakiego (w liczbie pojedynczej), np. czytał, czytała, czytało, będę pisał, będę pisała.

FAQ

Dlaczego niektóre czasowniki nie mają formy czasu teraźniejszego?

Dzieje się tak w przypadku czasowników dokonanych, ponieważ wyrażają czynność zakończoną, a nie trwającą obecnie – mają tylko czas przeszły i przyszły prosty.

Czy każdy czasownik ma parę aspektową?

Większość czasowników ma parę dokonaną lub niedokonaną, ale niektóre, np. musieć, nie mają odpowiednika w drugim aspekcie.

Jak odróżnić czasownik od rzeczownika odczasownikowego?

Rzeczownik odczasownikowy, np. pisanie, odmienia się przez przypadki jak rzeczownik, a czasownik odmienia się przez osoby i czasy.

W jaki sposób tryb rozkazujący wyraża prośbę lub polecenie?

Tryb rozkazujący służy do wydawania poleceń, zakazów lub wyrażania próśb, np. 'Czytaj!', 'Niech piszą!', 'Idźcie!'.

Do czego służy tryb przypuszczający?

Tryb przypuszczający wyraża czynności, które mogłyby się zdarzyć, są zależne od warunku lub są jedynie życzeniem, np. 'Poszedłbym do kina, gdybym miał czas.', 'Chciałabym pojechać.'.

Stwórz własny test · Zrób fiszki

Poprzednia lekcja: Szkoła mówienia i pisania: Jak napisać e-mail (list elektroniczny)? Następna lekcja: Bliżej języka: Kiedy stosować nieosobowe formy czasownika?

Cały dział: W poszukiwaniu przyjaźni

• Bliżej języka: Kiedy stosować nieosobowe formy czasownika?
• Bliżej języka: Co wyrażamy za pomocą trybów czasownika?
• Ortografia dla każdego: Pisownia wyrazów z cząstką by
• Wikipedia w pigułce. To, co warto wiedzieć o wolnej encyklopedii (fragmenty)
• Hanna Zielińska, Mój kumpel