Kiedy stosować nieosobowe formy czasownika – test i pytania, język polski klasa 5

Formy nieosobowe czasownika pozwalają mówić o czynnościach bez wskazywania konkretnego wykonawcy. Lekcja wyjaśnia, czym jest bezosobnik, bezokolicznik i konstrukcje z zaimkiem się oraz kiedy warto ich używać.

Najważniejsze w 30 sekund

Bezosobnik ma końcówkę -no lub -to, np. zrobiono, napisano, i nie wskazuje wykonawcy czynności.
Bezokolicznik (np. pisać, czytać) to najprostsza forma nieosobowa czasownika.
Konstrukcje z się, np. mówi się, uważa się, również wyrażają czynność bez podmiotu.
Nieosobowe formy czasownika często stosuje się w instrukcjach, przepisach kulinarnych i ogłoszeniach.
Bezosobnik tworzymy od tematu czasu przeszłego, dodając -no lub -to, np. napisano, odkryto.

Test: Bliżej języka: Kiedy stosować nieosobowe formy czasownika? – 10 pytań

Jaką końcówkę ma bezosobnik?
- A) -ć lub -c
- B) -no lub -to
- C) -ę lub -esz
- D) -łem lub -łam
Które zdanie zawiera bezosobnik?
- A) Jan napisał list.
- B) Napisano list.
- C) Piszę list.
- D) Będę pisać list.
Od czego tworzymy bezosobnik?
- A) od tematu bezokolicznika
- B) od tematu czasu przeszłego
- C) od tematu czasu przyszłego
- D) od imiesłowu
Które zdanie zawiera konstrukcję z się o znaczeniu bezosobowym?
- A) Myję się rano.
- B) Mówi się, że będzie padać.
- C) On się spieszy.
- D) Oni się kłócą.
W jakich tekstach najczęściej stosuje się bezokolicznik jako formę nieosobową?
- A) w wierszach lirycznych
- B) w przepisach i instrukcjach
- C) w listach prywatnych
- D) w pamiętnikach
Czy bezosobnik odmienia się przez osoby?
- A) tak, zawsze
- B) nie, jest nieodmienny w tym zakresie
- C) tylko w liczbie mnogiej
- D) tylko w czasie przyszłym
Które zdanie jest poprawnym przykładem bezosobnika?
- A) Zbudowano most w 1930 roku.
- B) Zbudowali most w 1930 roku.
- C) Budują most.
- D) Most jest budowany.
Dlaczego stosuje się formy nieosobowe w tekstach historycznych?
- A) bo są krótsze
- B) bo wykonawca jest nieznany lub nieistotny
- C) bo brzmią ładniej
- D) bo są łatwiejsze do odmiany
Które z poniższych NIE jest formą nieosobową?
- A) pisać
- B) napisano
- C) mówi się
- D) piszemy
Co nadaje znaczenie bezosobowe w konstrukcji 'uważa się'?
- A) przedrostek u-
- B) zaimek się
- C) końcówka -się
- D) czas przeszły

Czym są nieosobowe formy czasownika

Formy nieosobowe czasownika to takie, które nie wskazują konkretnej osoby ani liczby wykonawcy czynności. Stosujemy je wtedy, gdy wykonawca jest nieznany, nieważny albo celowo pomijany, na przykład w ogłoszeniach, instrukcjach czy relacjach z wydarzeń historycznych. Dzięki nim możemy skupić uwagę na samej czynności, a nie na tym, kto ją wykonał.

Do najważniejszych form nieosobowych należą: bezokolicznik, bezosobnik zakończony na -no lub -to oraz konstrukcje czasownikowe z zaimkiem się, na przykład mówi się, uważa się, pisze się. Każda z tych form ma inne zastosowanie i nieco inną budowę gramatyczną.

Bezosobnik – budowa i użycie

Bezosobnik to forma czasownika zakończona na -no lub -to, tworzona od tematu czasu przeszłego, na przykład zrobiono, napisano, przyniesiono, otwarto. Nie odmienia się ona przez osoby, liczby ani rodzaje, dlatego doskonale nadaje się do opisywania wydarzeń, w których nie chcemy lub nie możemy wskazać sprawcy, na przykład: Zbudowano most, Podpisano umowę.

Bezosobnik jest szczególnie przydatny w tekstach historycznych i urzędowych, ponieważ pozwala relacjonować fakty bez wskazywania konkretnej osoby odpowiedzialnej za działanie, co bywa istotne, gdy wykonawca jest nieznany albo jest ich wielu, na przykład: W 1364 roku założono Akademię Krakowską.

Konstrukcje z się i bezokolicznik jako formy nieosobowe

Konstrukcje z zaimkiem się, takie jak mówi się, sądzi się, uważa się, również pozwalają wyrazić czynność ogólną, niezwiązaną z konkretnym wykonawcą. Różnią się od bezosobnika tym, że czasownik w nich pozostaje w formie trzeciej osoby liczby pojedynczej, a sens bezosobowy nadaje właśnie zaimek się, np. Tutaj się nie pali.

Bezokolicznik również bywa używany jako forma nieosobowa, zwłaszcza w instrukcjach i przepisach, na przykład: Umyć warzywa, pokroić w kostkę, dodać przyprawy. Taka forma jest zwięzła i uniwersalna, dlatego często pojawia się w regulaminach, przepisach kulinarnych oraz instrukcjach obsługi urządzeń.

Co trzeba umieć

Rozpoznawać bezosobnik po końcówce -no lub -to
Odróżniać formy nieosobowe od osobowych form czasownika
Wskazywać konstrukcje z się o znaczeniu bezosobowym
Stosować bezokolicznik w instrukcjach i przepisach
Wyjaśniać, kiedy warto użyć formy nieosobowej zamiast osobowej

Typowe błędy

Odmienianie bezosobnika przez osoby, co jest błędem, ponieważ ta forma jest nieodmienna
Mylenie bezosobnika z imiesłowem przymiotnikowym biernym, np. zrobiony
Nieuzasadnione stosowanie formy osobowej tam, gdzie lepsza byłaby forma bezosobowa, np. w instrukcji
Błędne tworzenie bezosobnika od czasowników, które go nie tworzą regularnie
Pomijanie zaimka się w konstrukcjach bezosobowych, co zmienia sens zdania

Krótkie pytania i odpowiedzi

Czym różni się bezosobnik od imiesłowu przymiotnikowego biernego?

Bezosobnik jest nieodmienną formą czasownika kończącą się na -no/-to, a imiesłów bierny (np. zrobiony) odmienia się przez rodzaje, liczby i przypadki jak przymiotnik.

Jak brzmi bezosobnik od czasownika 'otworzyć'?

Otwarto, np. Otwarto nową szkołę w mieście.

Dlaczego w przepisach kulinarnych stosuje się bezokolicznik?

Bo jest bezosobowy i uniwersalny – nie zwraca się do konkretnej osoby, dzięki czemu instrukcja pasuje do każdego czytelnika.

Czy zdanie 'Tutaj się nie pali' zawiera bezosobnik?

Nie, to konstrukcja z zaimkiem się, a nie bezosobnik zakończony na -no/-to.

Jak utworzyć bezosobnik od czasownika 'przynieść'?

Przyniesiono, np. Przyniesiono paczkę rano.

FAQ

Czy bezosobnik można stosować w czasie teraźniejszym?

Nie, bezosobnik tworzy się wyłącznie od tematu czasu przeszłego i odnosi się do czynności już wykonanej.

Dlaczego w kronikach historycznych często spotykamy bezosobnik?

Ponieważ kronikarz relacjonuje fakty, a wykonawca bywa nieznany lub nieistotny dla treści, np. Założono miasto w XIV wieku.

Czy każda konstrukcja z się jest formą bezosobową?

Nie, się może też tworzyć czasowniki zwrotne, np. myję się, gdzie wskazuje na czynność skierowaną na wykonawcę, a nie znaczenie ogólne.

Jak sprawdzić, czy dana forma to bezosobnik?

Wystarczy sprawdzić końcówkę -no lub -to oraz brak wskazania wykonawcy czynności w zdaniu.

Stwórz własny test · Zrób fiszki

Poprzednia lekcja: Bliżej języka: Co już wiemy o czasowniku? Następna lekcja: Bliżej języka: Co wyrażamy za pomocą trybów czasownika?