Pisownia wyrazów obcych – test i pytania, polski klasa 6

Wyrazy obce zapożyczone z innych języków sprawiają uczniom wiele kłopotu, bo część z nich się spolszcza, a część zachowuje oryginalną pisownię. W tej lekcji poznasz konkretne reguły i wyjątki, które pozwolą pisać je bezbłędnie.

Najważniejsze w 30 sekund

• Wyrazy dawno przyswojone piszemy spolszczonymi literami, np. komputer, dżinsy, mecz.
• Niektóre nazwy własne i terminy specjalistyczne zachowują pisownię oryginalną, np. show, jazz, weekend (choć weekend też jest spolszczony).
• Nazwiska i nazwy miejscowe obce piszemy w formie oryginalnej, np. Shakespeare, New York, chyba że mają utrwalony polski odpowiednik, np. Nowy Jork.
• W wyrazach obcych często pozostają litery nietypowe dla polskiej pisowni: w, x, v, q, np. kwarc, taxi.
• Przy odmianie wyrazów obcych końcówkę fleksyjną dodajemy czasem po apostrofie, np. Harry'ego, show'u.

Wyrazy obce spolszczone w pisowni

Wiele wyrazów zapożyczonych z innych języków funkcjonuje w polszczyźnie od dawna i zostało całkowicie dostosowanych do naszej pisowni i wymowy. Przykładami są słowa komputer (z angielskiego computer), dżinsy (z angielskiego jeans), mecz (z angielskiego match) czy dżem (z angielskiego jam). W takich wyrazach głoski obce adaptujemy do polskiego systemu fonetycznego, dlatego piszemy dż zamiast angielskiego j, oraz cz zamiast angielskiego tch.

Spolszczeniu podlegają też liczne wyrazy z języka francuskiego, na przykład fotel (z fauteuil), abażur (z abat-jour) czy bukiet (z bouquet). Zasada jest prosta: jeśli wyraz obcy na stałe wszedł do języka polskiego i jest powszechnie używany, dostosowujemy jego zapis do reguł polskiej ortografii i wymowy, a nie do oryginalnego języka, z którego pochodzi.

Wyrazy zachowujące pisownię oryginalną

Część wyrazów obcych, zwłaszcza tych nowszych lub związanych z modą, muzyką czy techniką, zachowuje pisownię zbliżoną do oryginału. Należą do nich na przykład show, jazz, rock, blues, dizajn (coraz częściej zapisywany też spolszczony), a także weekend, który mimo popularności bywa pisany w formie zbliżonej do angielskiej, choć już ugruntował się w polszczyźnie. Takie wyrazy rozpoznajemy po nietypowych dla polszczyzny połączeniach liter, na przykład podwójnym o w słowie show czy -zz w słowie jazz.

Również terminy naukowe i specjalistyczne pochodzenia łacińskiego czy greckiego często zachowują oryginalną pisownię, na przykład vice versa, a priori czy modus operandi – są to zwroty, które pozostają w formie łacińskiej, ponieważ funkcjonują jako cytaty z innego języka, a nie jako w pełni przyswojone słowa polskie.

Nazwy własne, nazwiska i trudne przypadki odmiany

Nazwiska obcych pisarzy, naukowców i artystów piszemy w formie oryginalnej, zachowując wszystkie znaki diakrytyczne i litery nieobecne w polskim alfabecie, na przykład Shakespeare, Goethe. Jeśli chodzi o Dostojewskiego, jest to przyjęta transkrypcja z rosyjskiego. W przypadku nazwisk w utworach literackich, jak np. Konrad Wallenrod, ich pisownia jest zgodna z adaptacją lub transkrypcją przyjętą w danym dziele, choć Wallenrod jest nazwiskiem obcego pochodzenia. Podobnie zapisujemy obce nazwy miejscowości, które nie mają utrwalonego polskiego odpowiednika, na przykład Liverpool, choć Londyn i Paryż mają już formy spolszczone.

Przy odmianie wyrazów obcych przez przypadki, jeśli końcowa litera wyrazu nie jest wymawiana lub różni się od zapisu, końcówkę fleksyjną oddzielamy apostrofem, na przykład Harry'ego, Charlie'ego, show'u, ale gdy wyraz czyta się zgodnie z zapisem, końcówkę doklejamy bez apostrofu, na przykład jazzu, rockiem. To jedna z najczęstszych pułapek ortograficznych związanych z wyrazami obcymi w klasie szóstej.

Co trzeba umieć

• Odróżniać wyrazy obce spolszczone (komputer, dżinsy, mecz) od zachowujących pisownię oryginalną (show, jazz).
• Poprawnie zapisywać nazwiska i nazwy miejscowe obcego pochodzenia.
• Stosować apostrof przy odmianie wyrazów obcych, których wymowa różni się od zapisu (Harry'ego, show'u).
• Rozpoznawać w tekście litery nietypowe dla polskiej ortografii (w, x, v, q) jako sygnał pochodzenia obcego.

Typowe błędy

1. Pisanie dżem jako jem lub dżinsy jako jinsy – trzeba pamiętać o spolszczonej głosce dż.
2. Dodawanie końcówki fleksyjnej bez apostrofu tam, gdzie jest on konieczny, np. błędne Harrego zamiast Harry'ego.
3. Mylenie zasady: nie wszystkie wyrazy obce się spolszcza – niektóre zostają w formie oryginalnej, jak jazz czy show.
4. Spolszczanie nazwisk obcych autorów, np. zapisywanie Shakespeare jako Szekspir w pracach, gdzie wymagana jest forma oryginalna.

Krótkie pytania i odpowiedzi

Czym różni się pisownia wyrazów komputer i show?

Komputer jest wyrazem w pełni spolszczonym fonetycznie i graficznie, natomiast show zachowuje pisownię zbliżoną do angielskiego oryginału, ponieważ nie zdążyło się jeszcze w pełni zasymilować w polszczyźnie.

Kiedy stosujemy apostrof przy odmianie wyrazów obcych?

Apostrof stosujemy wtedy, gdy ostatnia głoska wyrazu w wymowie różni się od jego zapisu, np. Harry'ego, show'u, Charlie'ego.

Jak zapisujemy nazwiska obcych pisarzy w polskich tekstach?

Nazwiska obcych pisarzy, np. Shakespeare czy Goethe, zapisujemy w formie oryginalnej, zachowując wszystkie litery i znaki diakrytyczne z języka źródłowego.

Dlaczego dżinsy piszemy przez dż, a nie przez j?

Bo dżinsy to spolszczona forma angielskiego jeans, a głoskę dż zapisujemy w polszczyźnie dwuznakiem dż, zgodnie z regułami wymowy.

Czy wszystkie zapożyczenia z łaciny zachowują oryginalną pisownię?

Nie, część, jak na przykład fotel czy bukiet, została dawno spolszczona, natomiast zwroty cytowane wprost, jak a priori czy vice versa, zachowują pisownię łacińską.

FAQ

Jak rozpoznać wyrazy obce spolszczone od tych w oryginalnej pisowni?

Wyrazy spolszczone to często te, które są w użyciu od dłuższego czasu i zostały dostosowane do polskiej pisowni i wymowy (np. komputer, mecz). Wyrazy zachowujące oryginalną pisownię są zazwyczaj nowszymi zapożyczeniami lub terminami specjalistycznymi, często z nietypowymi dla polszczyzny literami (np. show, jazz).

Czy nazwa weekend jest spolszczona?

Weekend zachował pisownię zbliżoną do angielskiego oryginału i w tej formie funkcjonuje w polskich słownikach jako wyraz zapożyczony, choć wymawiamy go już w sposób spolszczony.

Dlaczego w wyrazie taxi jest litera x?

Litera x pochodzi z oryginalnej pisowni łacińsko-angielskiej i w tym konkretnym zapożyczeniu nie została zastąpiona polskim ks, choć funkcjonuje też spolszczona forma taksówka.

Jak odmienić przez przypadki wyraz jazz?

Jazz odmienia się regularnie, bez apostrofu, ponieważ jego końcowa głoska jest wymawiana zgodnie z zapisem, np. jazzu, jazzem, o jazzie.

Jaka jest różnica między transkrypcją a spolszczeniem wyrazu?

Transkrypcja to systematyczne przekładanie zapisu wyrazu z jednego alfabetu na inny (np. z cyrylicy na alfabet łaciński), z zachowaniem jak najwierniejszego oddania brzmienia. Spolszczenie to pełne dostosowanie wyrazu do polskiej ortografii i fonetyki, często zmieniające jego oryginalną pisownię i wymowę, tak aby stał się integralną częścią języka polskiego.

Stwórz własny test · Zrób fiszki

Poprzednia lekcja: Małgorzata Musierowicz, Noelka (fragmenty) Następna lekcja: Bliżej języka: Jak rozpoznać zdania złożone współrzędnie i podrzędnie?

Cały dział: A było to dobre

• Bliżej języka: Jak rozpoznać zdania złożone współrzędnie i podrzędnie?
• Bliżej języka: Jak rozpoznać typy zdań złożonych współrzędnie?
• Joanna Kulmowa, Człowiek żeby patrzał
• Anna Kamieńska, Książka nad książkami (fragmenty)
• Mark Twain, Pamiętniki Adama i Ewy (fragmenty)