Wykres zdania – jak zrobić krok po kroku (ćwiczenia)

Najważniejsze w 30 sekund

• Wykres zdania to rysunek pokazujący, co od czego zależy w zdaniu pojedynczym.
• Kolejność pracy: orzeczenie → podmiot → określenia.
• Każde określenie rysujemy pod wyrazem, który określa, i podpisujemy pytaniem.
• Wykres robimy dla zdania pojedynczego; zdanie złożone najpierw dzielimy na składowe.

Chcesz przećwiczyć na własnych zdaniach z zeszytu? Wgraj notatki i wygeneruj test z gramatyki.

Czym jest wykres zdania

Wykres zdania (inaczej: rozbiór logiczny w formie graficznej) pokazuje hierarchię: które wyrazy są najważniejsze, a które tylko je uzupełniają. Na górze zawsze są orzeczenie i podmiot – to grupa podstawowa. Pod nimi wiszą określenia.

Nauczyciele stosują różne konwencje graficzne (kreski proste, strzałki, ramki). Zasada jest jednak wszędzie ta sama: określenie stoi pod wyrazem, do którego się odnosi, a na kresce zapisujemy pytanie.

Krok 1: znajdź orzeczenie

Zadaj pytanie co robi? co się dzieje? i szukaj czasownika w formie osobowej.

Mała dziewczynka czyta w parku ciekawą książkę. → orzeczenie: czyta.

Uwaga na orzeczenie imienne: Mój brat jest lekarzem. → orzeczenie: jest lekarzem.

Krok 2: znajdź podmiot

Od orzeczenia zadaj pytanie kto? co?

Kto czyta? → dziewczynka.

Pamiętaj o wyjątkach:

• podmiot domyślny: Poszliśmy do kina. (kto? – my, nie ma go w zdaniu),
• zdanie bezpodmiotowe: Grzmiało. (podmiotu nie ma wcale),
• podmiot szeregowy: Ala i Tomek śpiewają.

Krok 3: dopisz określenia

Teraz zadajemy pytania od podmiotu i od orzeczenia.

• Przydawka – określa rzeczownik; pytania: jaki? który? czyj? ile? czego?
• Dopełnienie – określa czasownik; pytania przypadków oprócz mianownika: kogo? czego? komu? czemu? kogo? co? kim? czym? o kim? o czym?
• Okolicznik – określa czasownik; pytania: gdzie? kiedy? jak? dlaczego? po co? w jakim celu?

Dla naszego zdania:

• od „dziewczynka”: jaka? → mała (przydawka),
• od „czyta”: co? → książkę (dopełnienie),
• od „książkę”: jaką? → ciekawą (przydawka),
• od „czyta”: gdzie? → w parku (okolicznik miejsca).

Krok 4: narysuj schemat

Zapis tekstowy, który możesz przenieść do zeszytu:

              czyta  ——  dziewczynka
             /    \\              \\
     (co?) książkę  (gdzie?) w parku   (jaka?) mała
        |
  (jaką?) ciekawą

Na górze zawsze orzeczenie i podmiot, pod nimi określenia, a przy każdej kresce pytanie.

Pięć przykładów krok po kroku

Przykład 1

Kot śpi. Orzeczenie: śpi. Podmiot: kot. Brak określeń – najprostszy możliwy wykres.

Przykład 2

Mój pies głośno szczeka w nocy. Orzeczenie: szczeka. Podmiot: pies. Przydawka: mój (jaki pies?). Okolicznik sposobu: głośno (jak?). Okolicznik czasu: w nocy (kiedy?).

Przykład 3

Uczniowie z klasy siódmej napisali trudny sprawdzian. Orzeczenie: napisali. Podmiot: uczniowie. Przydawka: z klasy siódmej (jacy?). Dopełnienie: sprawdzian (co?). Przydawka: trudny (jaki?).

Przykład 4

Wczoraj babcia upiekła wnukom szarlotkę. Orzeczenie: upiekła. Podmiot: babcia. Okolicznik czasu: wczoraj (kiedy?). Dopełnienie: wnukom (komu?). Dopełnienie: szarlotkę (co?).

Przykład 5

Mój starszy brat jest dobrym pływakiem. Orzeczenie imienne: jest pływakiem. Podmiot: brat. Przydawki: mój, starszy (jaki brat?), dobrym (jakim pływakiem?).

Ćwiczenia z odpowiedziami

Wypisz orzeczenie, podmiot i wszystkie określenia z pytaniami.

1. Nowy uczeń szybko zaprzyjaźnił się z klasą.
2. W sobotę tata naprawił zepsuty rower.
3. Ala czyta bratu bajkę na dobranoc.
4. Wysokie drzewa rosną nad rzeką.
5. Przed lekcją nauczycielka rozdała uczniom kartkówki.
6. Zmęczeni turyści odpoczywali na szczycie.
7. Grzmiało przez całą noc.
8. Ola i Piotr wygrali szkolny konkurs.

Odpowiedzi

1. Orzeczenie: zaprzyjaźnił się; podmiot: uczeń; przydawka: nowy (jaki?); okolicznik sposobu: szybko (jak?); dopełnienie: z klasą (z kim?).
2. Orzeczenie: naprawił; podmiot: tata; okolicznik czasu: w sobotę (kiedy?); dopełnienie: rower (co?); przydawka: zepsuty (jaki?).
3. Orzeczenie: czyta; podmiot: Ala; dopełnienia: bratu (komu?), bajkę (co?); okolicznik czasu: na dobranoc (kiedy?).
4. Orzeczenie: rosną; podmiot: drzewa; przydawka: wysokie (jakie?); okolicznik miejsca: nad rzeką (gdzie?).
5. Orzeczenie: rozdała; podmiot: nauczycielka; okolicznik czasu: przed lekcją (kiedy?); dopełnienia: uczniom (komu?), kartkówki (co?).
6. Orzeczenie: odpoczywali; podmiot: turyści; przydawka: zmęczeni (jacy?); okolicznik miejsca: na szczycie (gdzie?).
7. Orzeczenie: grzmiało; zdanie bezpodmiotowe; okolicznik czasu: przez całą noc (jak długo?).
8. Orzeczenie: wygrali; podmiot szeregowy: Ola i Piotr; dopełnienie: konkurs (co?); przydawka: szkolny (jaki?).

Najczęstsze błędy

1. Mylenie części mowy z częściami zdania. „Rzeczownik” to część mowy, „podmiot” to funkcja w zdaniu. Ten sam rzeczownik raz będzie podmiotem, raz dopełnieniem.
2. Doczepianie określenia w złym miejscu. Przydawka musi wisieć pod rzeczownikiem, który określa, a nie pod orzeczeniem.
3. Rysowanie wykresu dla zdania złożonego. Najpierw podziel zdanie na składowe – po jednym orzeczeniu w każdej.
4. Pomijanie pytań. Bez pytań wykres jest nie do sprawdzenia; nauczyciele często właśnie za nie przyznają punkty.
5. Zapominanie o podmiocie domyślnym. Jeżeli podmiotu nie ma w zdaniu, zaznacz to, zamiast wybierać przypadkowy wyraz.

Zobacz też

• Rozbiór zdania – ćwiczenia
• Części zdania – klasa 6: przewodnik
• Podmiot, orzeczenie i przydawka – jak rozpoznać
• Zdanie pojedyncze i złożone – ćwiczenia
• Części zdania – ćwiczenia z odpowiedziami

Podsumowanie

Wykres zdania wychodzi wtedy, gdy trzymasz się kolejności: orzeczenie, podmiot, określenia – i przy każdej kresce zapisujesz pytanie. Rób to zawsze tak samo, a schemat przestanie być zgadywanką. Najszybciej nauczysz się tego na własnych zdaniach z zeszytu, sprawdzanych pytaniami.