Zdanie pojedyncze i złożone – ćwiczenia z odpowiedziami i test

Najważniejsze w 30 sekund

• Policz orzeczenia. Jedno = zdanie pojedyncze. Dwa lub więcej = zdanie złożone.
• Zdanie pojedyncze bywa długie: Wczoraj wieczorem mój młodszy brat czytał w kuchni ciekawą książkę. – jedno orzeczenie, więc pojedyncze.
• Współrzędnie złożone: części są równorzędne (i, a, ale, lub, więc).
• Podrzędnie złożone: jedna część określa drugą (że, który, gdy, ponieważ, aby).

Chcesz od razu poćwiczyć? Poniżej masz 15 zadań z odpowiedziami, a na końcu test. Możesz też wgrać notatki z polskiego i wygenerować własny test.

Zdanie pojedyncze a złożone – różnica

Zdanie pojedyncze zawiera jedno orzeczenie:

• Ola maluje. (zdanie pojedyncze nierozwinięte)
• Ola maluje w pokoju duży obraz farbami. (zdanie pojedyncze rozwinięte)

Zdanie złożone zawiera co najmniej dwa orzeczenia, czyli składa się z dwóch lub więcej zdań składowych:

• Ola maluje, a Kuba czyta. (dwa orzeczenia → złożone)
• Wiem, że Ola maluje. (dwa orzeczenia → złożone)

To jedyna reguła, której naprawdę musisz się nauczyć. Wszystko inne to jej zastosowanie.

Jak znaleźć orzeczenie

Orzeczenie najczęściej jest czasownikiem w formie osobowej – można do niego zadać pytanie co robi? co się z nim dzieje? w jakim jest stanie? i określić osobę oraz czas.

• biegnie, napisali, będziemy czytać, jest chory → orzeczenia
• biegnąc, napisawszy, czytać, malowanie → nie są orzeczeniami

Uwaga na orzeczenie imienne: Adam jest uczniem. Tu orzeczeniem jest „jest uczniem” – całość, razem z łącznikiem „jest”.

Zdanie współrzędnie złożone

Części są równorzędne – żadna nie określa drugiej. Typy:

Zdanie podrzędnie złożone

Jedno zdanie (podrzędne) określa drugie (nadrzędne) i odpowiada na pytanie zadane od niego.

• Powiedział, że wróci. – pytanie: powiedział co? → zdanie podrzędne dopełnieniowe
• Czekam, aż przestanie padać. – czekam do kiedy? → okolicznikowe czasu
• Znam chłopca, który wygrał konkurs. – jakiego chłopca? → przydawkowe

Na poziomie szkoły podstawowej zwykle wystarczy poprawnie rozpoznać, że jedno zdanie zależy od drugiego, i wskazać spójnik lub zaimek względny (że, żeby, który, gdy, ponieważ, jeśli).

Trzy typowe pułapki

1. Długie zdanie pojedyncze. Liczba wyrazów nie ma znaczenia – liczy się liczba orzeczeń.
2. Imiesłów udający orzeczenie. Wracając ze szkoły, spotkałem Kasię. – jedno orzeczenie („spotkałem”), więc to zdanie pojedyncze z imiesłowowym równoważnikiem.
3. Bezokolicznik po czasowniku. Chcę odpocząć. – „chcę” jest orzeczeniem, „odpocząć” nie. Zdanie pojedyncze.

Dodatkowa uwaga: zdanie bezpodmiotowe też jest zdaniem (Grzmiało całą noc.), a równoważnik zdania nie ma orzeczenia w formie osobowej (Cisza. Zakaz wstępu.).

15 ćwiczeń z odpowiedziami

Określ, czy zdanie jest pojedyncze (P), współrzędnie złożone (WS) czy podrzędnie złożone (PS).

1. Kasia pisze wypracowanie.
2. Kasia pisze wypracowanie, a Tomek czyta lekturę.
3. Nie wiem, gdzie jest mój piórnik.
4. Po długiej i męczącej wycieczce wszyscy szybko zasnęli.
5. Zadzwoń do mnie, kiedy wrócisz do domu.
6. Wziąłem parasol, bo zapowiadali deszcz.
7. Chcę nauczyć się grać na gitarze.
8. Pobiegłem na przystanek, ale autobus już odjechał.
9. Film, który wczoraj obejrzeliśmy, bardzo mi się podobał.
10. Idąc do szkoły, zgubiłem klucze.
11. Pada deszcz i wieje silny wiatr.
12. Uczę się codziennie, żeby zdać egzamin.
13. W sobotę rano pojedziemy z rodzicami nad jezioro.
14. Powiedz mi, co się stało.
15. Zrobiło się zimno, więc zamknąłem okno.

Odpowiedzi

1. P – jedno orzeczenie („pisze”).
2. WS – przeciwstawno-łączne „a”, dwa orzeczenia.
3. PS – „nie wiem czego?” → zdanie podrzędne z „gdzie”.
4. P – jedno orzeczenie („zasnęli”), reszta to określenia.
5. PS – okolicznikowe czasu („kiedy”).
6. PS – okolicznikowe przyczyny („bo”).
7. P – „chcę” to jedyne orzeczenie, „nauczyć się grać” to bezokoliczniki.
8. WS – przeciwstawne („ale”).
9. PS – przydawkowe („który”).
10. P – jedno orzeczenie („zgubiłem”); „idąc” to imiesłów.
11. WS – łączne („i”).
12. PS – okolicznikowe celu („żeby”).
13. P – jedno orzeczenie („pojedziemy”).
14. PS – dopełnieniowe („co”).
15. WS – wynikowe („więc”).

Policz punkty: 13–15 – masz to opanowane; 9–12 – powtórz pułapki z imiesłowem; poniżej 9 – wróć do zasady liczenia orzeczeń i zrób ćwiczenia jeszcze raz.

Ćwiczenie dodatkowe: przekształcanie zdań

Zamień zdanie pojedyncze na złożone:

• Po skończeniu lekcji poszliśmy na boisko. → Kiedy skończyliśmy lekcje, poszliśmy na boisko.
• Z powodu deszczu mecz odwołano. → Mecz odwołano, ponieważ padał deszcz.
• Czytając książkę, zasnąłem. → Czytałem książkę i zasnąłem.

Takie zadanie często pojawia się na sprawdzianie z gramatyki w klasach 7–8.

Test – sprawdź się

Poniżej znajdziesz krótki test z pięcioma pytaniami. Jeśli chcesz więcej, wygeneruj własny test z notatek z gramatyki albo wybierz gotowy test z Biblioteki.

Zobacz też

• Części zdania – klasa 6: przewodnik
• Części zdania – ćwiczenia z odpowiedziami
• Podmiot, orzeczenie i przydawka – jak rozpoznać
• Wykres zdania – jak zrobić krok po kroku
• Rozbiór zdania – ćwiczenia

Podsumowanie

Rozróżnienie zdania pojedynczego i złożonego sprowadza się do jednej czynności: znajdź i policz orzeczenia. Potem sprawdź, czy części są równorzędne (współrzędnie złożone), czy jedna zależy od drugiej (podrzędnie złożone). Uważaj na imiesłowy i bezokoliczniki – to one najczęściej mylą uczniów na sprawdzianie.