Pozytywizm – najważniejsze hasła, idee i test (klasa 2 liceum)
Najważniejsze w 30 sekund
- Pozytywizm w Polsce: od 1864 r. (upadek powstania styczniowego) do ok. 1890 r.
- Po klęsce zbrojnej porzucono walkę na rzecz pracy: praca organiczna (gospodarka, społeczeństwo jako organizm) i praca u podstaw (oświata ludu).
- Filozofia: scjentyzm (wiara w naukę), utylitaryzm (użyteczność), ewolucjonizm, empiryzm.
- Literatura realistyczna, tendencyjna, nowela i powieść; twórcy: Prus, Orzeszkowa, Sienkiewicz, Konopnicka.
Pozytywizm to „epoka po romantyzmie” – i właśnie tak trzeba go rozumieć na sprawdzianie: jako odpowiedź na klęskę powstania styczniowego i romantyczne marzenia. Musisz znać ramy czasowe, genezę, hasła programowe, filozofię i najważniejszych twórców.
Najważniejsze informacje
| Europa | Polska | |
|---|---|---|
| początek | ok. 1848 r. (Wiosna Ludów) | 1864 r. – upadek powstania styczniowego |
| koniec | ok. 1890 r. | ok. 1890 r. |
| nazwa | od „filozofii pozytywnej” Augusta Comte’a | przejęta z filozofii francuskiej |
Pozytywny znaczy tu: oparty na faktach, sprawdzalny, praktyczny.
Geneza – dlaczego romantyzm się skończył
- Klęska powstania styczniowego (1863–1864): represje, konfiskaty majątków, zsyłki, rusyfikacja.
- Rozczarowanie romantycznym czynem zbrojnym – ofiary nie przyniosły wolności.
- Uwłaszczenie chłopów (1864) – nowe problemy społeczne.
- Rozwój nauki i przemysłu w Europie – koleje, fabryki, nowe odkrycia.
- Młode pokolenie (m.in. z „Przeglądu Tygodniowego”) ogłasza program pracy zamiast walki.
Filozofia epoki
- Scjentyzm – wiara w naukę jako jedyne pewne źródło wiedzy; poznanie przez obserwację i doświadczenie.
- Utylitaryzm (J.S. Mill, J. Bentham) – dobre jest to, co użyteczne i daje szczęście jak największej liczbie ludzi.
- Ewolucjonizm (Darwin, Spencer) – rozwój przez stopniowe zmiany; społeczeństwo jak organizm.
- Empiryzm i agnostycyzm – nie zajmujemy się tym, czego nie da się sprawdzić.
Hasła programowe – co trzeba zapamiętać
- Praca organiczna – społeczeństwo to organizm, w którym każda grupa (chłopi, mieszczanie, ziemianie) pełni swoją funkcję. Trzeba rozwijać gospodarkę, handel, przemysł, by wszystkie „organy” działały.
- Praca u podstaw – oświata ludu: zakładanie szkół, bibliotek, czytelni, nauka czytania i higieny dla chłopów i najuboższych.
- Emancypacja kobiet – prawo kobiet do nauki, pracy i samodzielności (np. „Marta” Orzeszkowej).
- Asymilacja Żydów – włączenie społeczności żydowskiej w życie społeczne przy poszanowaniu ich tradycji („Mendel Gdański” Konopnickiej, „Meir Ezofowicz” Orzeszkowej).
- Realizm i tendencyjność w sztuce – literatura ma uczyć i pokazywać świat takim, jaki jest.
Literatura pozytywizmu
- Gatunki: nowela, powieść realistyczna, publicystyka; poezja jest w cieniu.
- Nowele: „Janko Muzykant”, „Latarnik” (Sienkiewicz), „Kamizelka” (Prus), „Mendel Gdański” (Konopnicka), „Gloria victis” (Orzeszkowa).
- Powieści: „Lalka” (Prus), „Nad Niemnem” (Orzeszkowa), „Trylogia” (Sienkiewicz – „ku pokrzepieniu serc”).
Najważniejszą powieść epoki omawiamy w artykule Lalka – bohaterowie, motywy, Wokulski.
Romantyzm vs pozytywizm
| Romantyzm | Pozytywizm |
|---|---|
| uczucie, intuicja, wiara | rozum, nauka, doświadczenie |
| jednostka wybitna | społeczeństwo, zbiorowość |
| walka zbrojna, bunt | praca, oświata, rozwój gospodarczy |
| poezja, dramat | nowela, powieść |
| fantastyka, duchy | realizm |
Warto od razu powtórzyć Romantyzm – cechy epoki, bo pytania porównawcze pojawiają się bardzo często. Przejście między epokami dobrze widać też w wierszu Norwida Fortepian Szopena.
Najczęstsze pytania na kartkówce lub sprawdzianie
- Podaj daty pozytywizmu w Polsce i uzasadnij je.
- Czym różni się praca organiczna od pracy u podstaw?
- Wyjaśnij scjentyzm i utylitaryzm.
- Wymień trzech pisarzy pozytywizmu i ich utwory.
- Porównaj romantyzm i pozytywizm w 3 punktach.
Najczęstsze błędy
- Mylenie pracy organicznej z pracą u podstaw. Organiczna – gospodarka i społeczeństwo jako całość; u podstaw – oświata ludu.
- Pozytywiści chcieli nowego powstania. Odrzucali walkę zbrojną.
- Pozytywizm = poezja. Dominuje proza.
- Emancypacja dotyczy tylko chłopów. W pozytywizmie mówimy głównie o emancypacji kobiet.
Szybka powtórka – checklista
- Znam daty i genezę epoki.
- Zdefiniuję 5 haseł programowych.
- Wyjaśnię scjentyzm, utylitaryzm, ewolucjonizm.
- Wymienię 4 twórców i ich dzieła.
- Porównam romantyzm i pozytywizm.
Sprawdź się
Rozwiąż mini-test poniżej, a notatki z lekcji zamień w test w generatorze testów. Wszystkie materiały: Klasa 2 liceum.
Pełne opracowania lektur z tej epoki
Powieści
Lalka · Potop · Krzyżacy · Nad Niemnem · literatura europejska: Ojciec Goriot, Zbrodnia i kara.
Nowele – streszczenie, bohaterowie i test
- Bieda i krzywda dziecka: Janko Muzykant (Sienkiewicz), Nasza szkapa (Konopnicka).
- Miłość i codzienność: Kamizelka (Prus).
- Tolerancja i asymilacja: Mendel Gdański (Konopnicka).
- Pamięć o powstaniu styczniowym: Gloria victis (Orzeszkowa).
- Na przełomie epok: Siłaczka (Żeromski) – praca u podstaw oczami rozczarowanego pokolenia.
Sprawdź się – mini-quiz z artykułu
Początek pozytywizmu w Polsce wyznacza:
- A) wydanie „Ballad i romansów”
- B) upadek powstania styczniowego
- C) powstanie listopadowe
- D) odzyskanie niepodległości
Twórcą „filozofii pozytywnej” był:
- A) August Comte
- B) Immanuel Kant
- C) Jan Śniadecki
- D) Johann Herder
Praca u podstaw polegała na:
- A) budowie fabryk
- B) oświacie i pomocy najuboższym warstwom
- C) walce zbrojnej
- D) handlu z zagranicą
Społeczeństwo jako organizm, w którym każda grupa ma funkcję, to idea:
- A) pracy organicznej
- B) mesjanizmu
- C) prometeizmu
- D) wallenrodyzmu
Utylitaryzm głosi, że dobre jest to, co:
- A) piękne
- B) użyteczne i daje szczęście wielu ludziom
- C) zgodne z tradycją
- D) tajemnicze
Dominującym rodzajem literatury pozytywizmu jest:
- A) dramat romantyczny
- B) proza – nowela i powieść
- C) ballada
- D) sonet
Emancypacja kobiet oznaczała walkę o:
- A) prawo do nauki i pracy
- B) powrót do tradycji
- C) wyjazd na emigrację
- D) udział w powstaniu
Który utwór NIE należy do pozytywizmu?
- A) „Lalka”
- B) „Nad Niemnem”
- C) „Kordian”
- D) „Kamizelka”
Odpowiedzi i wyjaśnienia zobaczysz po rozwiązaniu quizu na stronie.
Najczęściej zadawane pytania
Kiedy trwał pozytywizm w Polsce?
Od upadku powstania styczniowego w 1864 roku do około 1890 roku.
Czym różni się praca organiczna od pracy u podstaw?
Praca organiczna to rozwój całego społeczeństwa i gospodarki traktowanych jak organizm; praca u podstaw to oświata i podnoszenie poziomu życia najuboższych, zwłaszcza chłopów.
Co to jest scjentyzm?
Przekonanie, że prawdziwa wiedza pochodzi z nauki opartej na obserwacji i doświadczeniu.
Uczysz się z tego tematu? Z własnych notatek, zdjęcia lub PDF wygeneruj test albo Fiszki do powtórek.
Zamień ten temat w krótki test →