Romantyzm – najważniejsze cechy epoki, idee, motywy i test (klasa 2 liceum)

Romantyzm to epoka, od której zaczyna się 2 klasa liceum i o którą nauczyciele pytają najczęściej. Przed sprawdzianem musisz umieć: podać ramy czasowe, wyjaśnić, przeciw czemu buntowali się romantycy, wymienić cechy światopoglądu i opisać bohatera romantycznego na przykładach z lektur.

Najważniejsze informacje

Nazwa pochodzi od słowa romance – tak określano średniowieczne opowieści rycerskie pełne fantastyki. Romantycy celowo sięgali po to, co oświecenie odrzucało: średniowiecze, legendy i wierzenia ludu.

Geneza – skąd wziął się romantyzm

• Rozczarowanie oświeceniem: rozum nie zapobiegł krwawej rewolucji ani wojnom napoleońskim.
• Filozofia niemiecka: Herder (kultura ludowa jako źródło narodu), Schelling, Hegel.
• Preromantyzm: sentymentalizm, „Cierpienia młodego Wertera” Goethego, poezja osjaniczna.
• W Polsce: brak państwa – literatura przejmuje rolę podtrzymywania tożsamości narodowej.

Co trzeba zapamiętać na sprawdzian – cechy światopoglądu

1. Uczucie ponad rozum. Prawdę poznaje się sercem, intuicją i wiarą. Manifestem tej postawy jest ballada Romantyczność.
2. Ludowość. Lud ma dostęp do prawd niedostępnych uczonym; źródłem inspiracji są podania, pieśni, wierzenia i obrzędy (np. obrzęd dziadów).
3. Natura jest żywa, tajemnicza i pełna duchów. Bywa odbiciem uczuć bohatera.
4. Indywidualizm. Liczy się wybitna jednostka, jej przeżycia wewnętrzne i niezależność.
5. Bunt przeciw Bogu, społeczeństwu i konwenansom (prometeizm).
6. Wolność – osobista i narodowa.
7. Patriotyzm – w polskim romantyzmie najważniejsza wartość; jednostka poświęca szczęście dla ojczyzny.
8. Mistycyzm i irracjonalizm – świat duchów, sny, wizje, zaświaty.
9. Orientalizm – fascynacja Wschodem, jego krajobrazem i egzotyką (np. Sonety krymskie).
10. Historyzm – zainteresowanie przeszłością, zwłaszcza średniowieczem.

Bohater romantyczny

• samotny, wyobcowany, niezrozumiany przez otoczenie,
• przeżywa nieszczęśliwą miłość (Gustaw z IV części „Dziadów”, młody Kordian),
• przechodzi przemianę – od miłości prywatnej do miłości ojczyzny (Gustaw → Konrad),
• buntuje się, bywa pyszny i tragiczny,
• działa w samotności, często spiskuje lub poświęca się (Konrad Wallenrod, Kordian).

Przemianę bohatera najlepiej widać w Dziadach cz. III i w Kordianie.

Najważniejsze pojęcia

• Mesjanizm – Polska jako „Chrystus narodów”: jej cierpienie ma sens i zbawi inne narody.
• Prometeizm – bunt i poświęcenie jednostki dla dobra ludzkości.
• Wallenrodyzm – walka podstępem w słusznej sprawie, kosztem własnego honoru.
• Winkelriedyzm – poświęcenie się narodu (lub jednostki) za wolność innych.
• Byronizm – postawa bohatera zbuntowanego, samotnego, skłóconego ze światem (od lorda Byrona).

Najważniejsi twórcy

• Europa: Goethe, Schiller, Byron, Walter Scott, Puszkin, Wiktor Hugo.
• Polska: Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki, Zygmunt Krasiński, Cyprian Kamil Norwid (określany jako „ostatni romantyk”, zapowiadający już nową epokę).

Młodzieńczy, jeszcze oświeceniowo-romantyczny zapał poznasz w Odzie do młodości.

Najczęstsze pytania na kartkówce lub sprawdzianie

1. Podaj daty romantyzmu w Polsce i wyjaśnij, dlaczego takie.
2. Na czym polega spór „czucia i wiary” ze „szkiełkiem i okiem”?
3. Wymień cechy bohatera romantycznego i podaj przykład z lektury.
4. Czym różni się mesjanizm od prometeizmu?
5. Dlaczego romantycy interesowali się ludem?

Najczęstsze błędy

1. Romantyzm = romantyczna miłość. Miłość to tylko jeden z motywów; najważniejsze są idee: bunt, wolność, naród.
2. Romantycy całkowicie odrzucili rozum. Odrzucili jego wyłączność, a nie sam rozum.
3. Mylenie wallenrodyzmu z winkelriedyzmem. Pierwszy to podstęp, drugi – ofiara.
4. Koniec romantyzmu w 1831 r. W Polsce epoka trwa do upadku powstania styczniowego.

Szybka powtórka – checklista

• Znam daty romantyzmu w Europie i w Polsce.
• Wymienię 6 cech światopoglądu romantycznego.
• Opiszę bohatera romantycznego na 2 przykładach.
• Zdefiniuję mesjanizm, prometeizm, wallenrodyzm i winkelriedyzm.
• Wymienię trzech wieszczów.

Po romantyzmie przychodzi epoka, która mówi „dość marzeń” – przeczytaj Pozytywizm – najważniejsze hasła.

Sprawdź się

Zanim sprawdzian sprawdzi Ciebie — rozwiąż mini-test na dole strony. Jeśli Twój nauczyciel robił na lekcji własne notatki, wrzuć je do generatora testów – pytania powstaną tylko z Twojego materiału. Zasady limitów znajdziesz w FAQ.

Wszystkie materiały dla drugoklasisty znajdziesz na stronie Klasa 2 liceum – testy, sprawdziany i powtórki.

Pełne opracowania lektur z tej epoki

Streszczenie, bohaterowie, plan wydarzeń i test online: Nie-Boska komedia.

Ballady Mickiewicza

• Romantyczność – ballada programowa: „czucie i wiara” przeciw „szkiełku i oku”.
• Pani Twardowska – komiczna ballada o pakcie z diabłem i karczmie „Rzym”.
• Powrót taty – modlitwa dzieci i przemiana zbójcy, bez fantastyki.
• Świteź – legenda zatopionego grodu (nie mylić ze Świtezianką).

Mickiewicz – poezja i dramat

• Sonety krymskie, Dziady cz. III i Wielka Improwizacja.

Słowacki

• Hymn „Smutno mi, Boże!” – tęsknota emigranta i skarga do Boga.
• Grób Agamemnona – Termopile, Cheronea i krytyka szlachty.
• Testament mój i Kordian.

Norwid

• Fortepian Szopena – sztuka wobec przemocy historii.